some quotes....

I just want to tell you, I'm the one who was supposed to take care of everything. I'm the one who was supposed to make everything okay for everybody. It just didn't work out like that. And I left. I left you... And now, I'm an old broken down piece of meat... and I'm alone. And I deserve to be all alone. I just don't want you to hate me.

-Randy 'The Ram' Robinson, The Wrestler

jeudi 25 janvier 2018

The Shape of Water (2017)


Xã hội nước Mỹ những năm đầu thập niên 1960 là bức tranh của những mảng màu đối nghịch – màu xanh hy vọng từ một nền kinh tế tăng trưởng và khoa học-kỹ thuật tiến bộ không ngừng thời hậu Chiến tranh thế giới thứ hai, màu vàng bệnh tật đến từ những tàn dư của tệ phân biệt đối xử với những nhóm người thiểu số như người da màu, người đồng tính, người khuyết tật, và màu đỏ từ nỗi lo sợ “hiểm hoạ Sô viết” của người dân và chính phủ Mỹ. Với riêng Elisa Esposito (Sally Hawkins) đời có lẽ chỉ có một màu xám xịt khi tài sản của cô gái câm chỉ là cuộc sống cô độc trong căn gác mái đơn sơ trên một rạp phim cũ kĩ của thành phố Baltimore, và công việc lau dọn đơn giản, nhàm chán cho một cơ sở nghiên cứu bí mật của chính phủ Mỹ. Điểm sáng duy nhất trong cuộc đời cô có lẽ chỉ là tình bạn với ông hoạ sĩ láng giềng Giles (Richard Jenkins) và cô đồng nghiệp da đen Zelda Fuller (Octavia Spencer), nhưng bản thân họ cũng có những nỗi lo riêng – với Giles là những tháng ngày thất nghiệp triền miên và sự hắt hủi của người đời dành cho ông-một người đồng tính, và với Zelda là sự dè bỉu thường nhật của những kẻ phân biệt chủng tộc. Bởi thế, dù an nhiên đến mấy, nhưng Elisa mãi chỉ như một cô cá bé nhỏ, câm lặng bơi giữa biển người xa lạ, cam phận trong những lồng kính cuộc đời của cô – căn hộ bé nhỏ, những chuyến buýt chật hẹp, và hành lang dài ngột ngạt của cơ sở nghiên cứu ngầm. Nhưng rồi màu hồng của tình yêu, của niềm vui cuộc sống cũng đến với Elisa khi cô gặp một người cá thực sự - chàng Người cá (Doug Jones) bị viên thượng tá Richard Strickland (Michael Shannon) bắt về từ những dòng sông Nam Mỹ xa xôi chỉ bởi chàng có khả năng sống lưỡng cư cả ở trên bờ và dưới nước. Ở chàng Người cá, Elisa tìm thấy tất cả những gì cô mong muốn trong cuộc sống – một người bạn câm lặng nhưng chân thành, một tấm lòng sẵn sàng chia sẻ với Elisa từ quả trứng luộc tới tình yêu âm nhạc, và trên hết là một tâm hồn đồng điệu trong nỗi cô đơn đến cùng cực. Vui sướng trước tia lửa hạnh phúc bất ngờ le lói, nhưng Elisa cũng lại nhanh chóng nhận ra rằng cô chẳng có nhiều thời gian để nhen nhóm, và gìn giữ ngọn lửa ấy khi mà viên sĩ quan tàn bạo Strickland thừa lệnh vị tướng năm sao Frank Hoyt (Nick Searcy) nhất quyết ép tiến sĩ Robert Hoffstetler (Michael Stuhlbarg) phải giết chàng Người cá để có tiêu bản nghiên cứu phục vụ cuộc chạy đua không gian đang đến hồi quyết liệt giữa Hoa Kỳ và Liên Xô. Elisa chỉ có hai lựa chọn – hoặc buông xuôi nhìn chàng Người cá héo tàn dưới bàn tay tàn bạo của cơ sở nghiên cứu bí mật, hoặc tìm cách đưa chàng trở về với thiên nhiên bằng sức lực yếu đuối trong câm lặng của cô.

Trước hết có thể khẳng định rằng The Shape of Water không phải là một bộ phim hoàn hảo, đặc biệt là về mặt kịch bản. Dưới ngòi bút biên kịch của Guillermo del Toro và Vanessa Taylor, kịch bản của bộ phim, nhất là ở những phân cảnh hành động, vẫn còn một số điểm chưa hợp lý và tiết tấu của phim cũng không thực sự nhịp nhàng với phần giữa có nhiều chi tiết không tạo được ấn tượng mạnh về mặt cảm xúc đối với khán giả. Thêm vào đó, việc xây dựng tuyến nhân vật của The Shape of Water cũng vẫn còn thiếu sự cân bằng vì nhân vật chàng Người cá tương đối nhạt nhoà và thiếu chiều sâu cần thiết nếu so sánh với các nhân vật khác của bộ phim. Với những khuyết điểm như vậy về mặt kịch bản, bộ phim đã có thể trở thành một tác phẩm thường thường bậc trung dưới bàn tay của một đạo diễn không mạnh về mặt hình ảnh và cảm xúc. Nhưng rất may cho The Shape of Water, đạo diễn của tác phẩm này không phải ai khác mà chính là Guillermo del Toro – tên tuổi gắn liền với những bộ phim về “quái vật” vừa xuất sắc về mặt hình ảnh, vừa khơi gợi rất nhiều cảm xúc trong lòng khán giả. Được biết tới nhiều nhất các tác phẩm hành động đậm chất khoa học giả tưởng như Blade II (2002), Hellboy (2004), Hellboy II: The Golden Army (2008), Pacific Rim (2013), đạo diễn người Mexico luôn đem tới cho khán giả những chi tiết và nhân vật giả tưởng vừa hết sức sáng tạo, lại vừa gợi nhớ tới những giấc mơ từ thủa thơ bé của mỗi chúng ta về những siêu quái vật và siêu anh hùng. Mộ trong những nhân vật “quái vật” ấy – nhà bác học nửa người nửa cá Abe Sapien trong Hellboy và Hellboy II chính là một trong những nguồn cảm hứng để Guillermo del Toro tạo nên hình dáng kì dị của chàng Người cá của The Shape of Water, nhân vật do chính Doug Jones – diễn viên của vai Abe Sapien năm xưa thủ diễn. Nhưng một nguồn cảm hứng khác cho The Shape of Water là mối tình người đẹp-quái thú trong bộ phim khoa học giả tưởng của đạo diễn Jack Arnold Creature from the Black Lagoon (1954) – một trong những tác phẩm điện ảnh gắn liền với tuổi thơ của Guillermo del Toro. Với The Shape of Water, del Toro muốn viết lại mối tình dang dở trong Creature from the Black Lagoon thành câu truyện cổ tích thời hiện đại của riêng ông – một mô-típ ông đã từng rất thành công với hai tác phẩm được đánh giá cao về mặt nghệ thuật là The Devil's Backbone (2001) và Pan's Labyrinth. Bằng việc tập trung vào thế mạnh hình ảnh của The Shape of Water vốn chứa đựng đầy những chi tiết nửa thực nửa mơ của một tác phẩm cổ tích thời hiện đại, Guillermo del Toro đã phần nào khoả lấp được điểm yếu trong kịch bản của bộ phim và khiến khán giả hoàn toàn bị lôi cuốn vào từng giây, từng phút của mối tình lãng mạn, nên thơ giữa cô gái câm Elisa và chàng Người cá.

Nổi lên từ vai cô gái lý lắc trong Happy-Go-Lucky (2008) và từng được đề cử giải Oscar cho vai nữ phụ xuất sắc nhất với vai diễn trong Blue Jasmine (2013) nhưng nữ diễn viên người Anh Sally Hawkins chưa thực sự gây dựng được một sự nghiệp đáng kể ở Hollywood, một phần có lẽ vì vẻ ngoài nhỏ bé, đượm chất yếu đuối của cô tỏ ra phù hợp hơn với các tác phẩm hiện thực lấy đề tài xã hội của Mike Leigh (đạo diễn Happy-Go-Lucky) hơn là các bộ phim Hollywood vốn thường ưa chuộng các diễn viên có vẻ đẹp hào nhoáng, cuốn hút khán giả ngay từ cái nhìn đầu tiên. Nhưng với nhân vật cô gái câm Elisa, cái đạo diễn Guillermo del Toro cần không phải là ấn tượng ban đầu có phần phù phiếm như vậy, mà là một nữ diễn viên với khả năng diễn xuất nội tâm đủ xuất sắc để lột tả những cung bậc cảm xúc mạnh mẽ có, mong manh có của một cô gái đơn côi mà không cần phải dùng tới bất cứ câu thoại nào. Bởi vậy, ở cái tuổi tứ thập, cuối cùng Hawkins đã lại thực sự có một vai diễn “để đời” để cô có thể bộc lộ toàn bộ tài năng diễn xuất nội tâm hiếm có ở Hollywood của mình. Thay cho khẩu hình của lời nói là những cử chỉ lúc mềm mại, lúc dứt khoát của ngôn ngữ kí hiệu, thay cho những câu thoại phải thốt ra nơi đầu môi là ánh mắt như phơi bày cả tâm can của nhân vật, Sally Hawkins thực sự đã khiến The Shape of Water trở thành một tác phẩm hết sức trọn vẹn về mặt cảm xúc. Tuy chiều sâu về số phận và tính cách của Elisa tạo cho Sally Hawkins rất nhiều đất diễn để thể hiện khả năng diễn xuất, nhưng chỉ có một tâm hồn đồng cảm sâu sắc với nhân vật, và sự hy sinh hết mình vì vai diễn mới có thể giúp Hawkins thực sự khiến khán giả cuốn theo cặp mắt và đôi tay hết sức tự nhiên của cô gái câm mà quên đi những bước nhảy tương đối đột ngột về mặt cảm xúc của bộ phim cổ tích thời hiện đại này. Sự mong manh và đơn độc của cô gái câm Elisa phần nào đó gợi nhớ tới cô bé Ofelia (Ivana Baquero), nhân vật trung tâm của Pan's Labyrinth – một trong những tác phẩm đáng nhớ nhất trong sự nghiệp của Guillermo del Toro, nhưng diễn xuất đầy xúc cảm của Hawkins, đặc biệt là trong những phân cảnh thể hiện tình cảm với chàng Người cá, đã giúp Elisa không chỉ dừng lại ở sự yếu đuối và cô đơn ấy mà còn vươn lên trở thành một nhân vật đại diện cho những tâm hồn tinh tế, hoài cổ, nhưng dám yêu, dám sống, và dám mơ ước. Với những ai đã từng dõi theo các bước đường sự nghiệp của Guillermo del Toro, từ The Devil's Backbone tới Hellboy, từ Pan’s Labyrinth tới Crimson Peak, chắc chắn họ sẽ nhận ra rằng hình tượng nhân vật Elisa Esposito chính là đại diện cho những giá trị nghệ thuật mà del Toro đã theo đuổi bấy lâu nay. Chắc hẳn đạo diễn người Mexico đã hết sức hài lòng với quyết định của ông trong việc lựa chọn Sally Hawkins cho vai diễn này, bởi cô đã thể hiện một cách trọn vẹn tiếng lòng nghệ thuật của del Toro, và chứng tỏ rằng vẫn còn đó rất nhiều những tâm hồn đồng điệu và thấu hiểu những hy sinh bấy lâu nay của ông vì nghệ thuật, vì những mô-típ điện ảnh mà ông theo đuổi.

Tất nhiên thành công của Sally Hawkins đã đóng góp rất nhiều vào thành công chung của The Shape of Water, nhưng không vì thế mà khán giả có thể quên những nhân vật xoay quanh cuộc đời của Elisa như viên sĩ quan Strickland, ông hoạ sĩ hàng xóm Giles, cô đồng nghiệp Zelda, hay vị tiến sĩ bí hiểm Hoffstetler qua diễn xuất của những tên tuổi tài năng như Michael Shannon, Richard Jenkins, Octavia Spencer, và Michael Stuhlbarg. Không có quá nhiều đất diễn, nhưng dàn diễn viên phụ của The Shape of Water đã đem đến cho khán giả rất nhiều những gương mặt, mảnh đời hết sức khác nhau nhưng đều hết sức đáng nhớ và gợi lên nhiều suy ngẫm về tội ác và hình phạt, về giá trị của tình người trong những góc khuất tăm tối của xã hội và cuộc đời. Chứng kiến sự biến đổi về mặt tính cách và suy nghĩ của những nhân vật phụ do Shannon, Jenkins, Spencer và Stuhlbarg thể hiện, có lẽ nhiều người trong số chúng ta sẽ nhận ra rằng dù ở bất cứ hoàn cảnh nào, sự dũng cảm hy sinh vì tình yêu con người, vì lẽ sống chân chính vẫn luôn có chỗ đứng, và cần có chỗ đứng.

Câu truyện cổ tích hiện đại về tình yêu giữa cô gái câm và chàng Người cá, cùng giá trị nhân văn thấm đẫm trong sự hy sinh của các nhân vật dành cho nhau đã là quá đủ để giúp The Shape of Water trở thành một tác phẩm đáng nhớ. Nhưng Guillermo del Toro chưa bao giờ chỉ là một đạo diễn giới hạn mình với những kịch bản hay, ông còn luôn cố gắng phát huy hết khả năng sáng tạo của mình với phần hình ảnh và âm nhạc của phim. Quả thực với sự giúp đỡ của nhà quay phim người Đan Mạch Dan Laustsen và nhạc sĩ lừng danh người Pháp Alexandre Desplat, del Toro đã đem lại cho The Shape of Water một chỗ đứng riêng về phần nhìn và phần nghe trong số các bộ phim xuất sắc nhất của Hollywood năm 2017. Màu sắc hoài cổ cùng những bản nhạc cũ kĩ của tác phẩm này có lẽ sẽ giúp trái tim của khán giả dịu lại với những cảm xúc về một thời kì đã qua – đó là những năm 1950, 1960 – những năm tháng của tình yêu trong trắng, của giấc mơ vươn tới không gian, của niềm tin vào tương lai tươi sáng bất chấp mâu thuẫn giữa các quốc gia, bất chấp những định kiến, bất ổn đầy rẫy trong xã hội. Người yêu điện ảnh thập niên 1990 chắc khó ai có thể quên những tác phẩm vừa giả tưởng vừa hiện thực của đạo diễn người Pháp Jean-Pierre Jeunet như Delicatessen (1991), The City of Lost Children (1995) và đặc biệt là Amélie (2001) – những bộ phim làm mê đắm người xem vì phần hình ảnh giàu chất siêu thực và những câu truyện đáng suy ngẫm về tình người và xã hội. Đã rất lâu rồi Jeunet không còn cho ra đời các tác phẩm đáng nhớ như vậy, nhưng nhờ có Guillermo del Toro và The Shape of Water, một lần nữa khán giả đã có thể tìm lại cảm giác ngạc nhiên trước những chi tiết và nhân vật siêu thực đặt trong một xã hội hiện thực, và hơn thế nữa cô gái câm Elisa Esposito chắc chắn sẽ khiến nhiều người nhớ tới một trong những nhân vật đáng nhớ nhất của điện ảnh thế giới những năm đầu thiên niên kỉ mới – Amélie, cô nàng đơn côi năm nào vẫn luôn tìm cách hàn gắn sự cô độc của những cuộc đời xung quanh cô.


Trong một năm mà nhiều tên tuổi lớn của điện ảnh đã đứng lên kêu gọi rằng các tác phẩm điện ảnh của thời đại mới này cần phải mang tinh thần nhập thế, cần phải giúp nền chính trị-xã hội của nước Mỹ và thế giới trở nên bình đẳng, tốt đẹp hơn, cần phải thúc đẩy làng điện ảnh Hollywood mang tính đại diện hơn cho những cộng đồng thiểu số, những cộng đồng bị áp bức. Là một đạo diễn “của những bộ phim quái vật”, nhưng Guillermo del Toro đã lặng lẽ làm cái điều cần phải làm này suốt hai thập niên qua với The Devil's Backbone, với Pan's Labyrinth, và với The Shape of Water. Đó là những tác phẩm cổ tích thời hiện đại với rất nhiều chất điện ảnh siêu thực nhưng cũng lại chứa đựng những thông điệp nhân văn nhất về cái cách con người cần đối xử với nhau, cái cách chúng ta cần sống sao cho có ý nghĩa, cái cách chúng ta không bao giờ được lãng quên những số phận nhỏ bé, mong manh và đơn côi trong xã hội như Elisa, như chàng Người cá. Trong bài diễn văn khi nhận giải Quả cầu vàng cho đạo diễn xuất sắc nhất năm nay – một trong những giải thưởng lớn đầu tiên Guillermo del Toro giành được trong nghiệp đạo diễn mấy chục năm, vị đạo diễn phúc hậu người Mexico có chia sẻ vui rằng ông phải hy sinh ba năm cuộc đời cho mỗi một tác phẩm điện ảnh mới – những tác phẩm thể hiện niềm tin của ông vào những con quái vật – hiện thân cho niềm tin rằng chúng ta – những cá thể nhỏ bé trong xã hội có thể không toàn vẹn, có thể gục ngã nhưng vẫn luôn có thể đứng lên để bước tiếp, để yêu đời, để yêu người. “The Shape of Water” chính là đại diện điện ảnh tiêu biểu nhất cho niềm tin đầy lãng mạn vào niềm vui cuộc sống ấy của vị đạo diễn người Mexico, một niềm tin mỗi chúng ta luôn cần có để vững bước trên đường đời.

=====