La Passion de Dodin Bouffant (2023)

 

I know that this film has been considered "overrated" by many, especially since it was inexplicably selected to represent France at the 96th Oscars instead of "Anatomie d'une chute", which is among if not the best wide-released cinematic works of the Western world in 2023. To me "Anatomie d'une chute" is indeed better-rounded and more memorable, but "La passion de Dodin Bouffant" has its own merit. Of course, just like numerous other films by Trần Anh Hùng, the performance in this film is not really the focal point, neither its strong aspect (despite the absence of Trần Nữ Yên Khê - Trần Anh Hùng's eternal muse [he did dedicate this film to his wife] but, again, in my opinion only, not really an outstanding actress), but the humanist interactions between the characters are extremely effective and moved me a lot, a lot. I love the fact that this film does not only appear peaceful and cozy, but is indeed a peaceful and cozy film, where everyone is kind and good to each other without any hint of bitterness, jealousy, or pessimism. Watching this film thus really warmed my heart seeing how people of different tastes, different social standings, different ages, and even different world view could be so caring, so subtle, so dedicated to the ones they love and the one they care about - the same way a visionary "gourmand" like Dodin and an outstanding chef/cuisinière like Eugénie take care of their food. Naturally this is a film about food, and about how passion and dedication transform a simple dish into a unforgettable dish, and a good dish into a "tear-jerking" dish. But this is also a film about camaraderie, about soulmates, about the many aspects of interactions and harmony between two hearts that share the same beating frequency in Dodin and Eugénie that are way more than thus "love" and professional harmony. I especially love the very final scene of this film, where Dodin affirmed to Eugénie that she's not his "femme" (his wife, or simply his "woman") but rather his "cuisinière" - a role encompassing BOTH aspects of Dodin's life - his private one, and his "professional" one, and also a role of more equal footing with Dodin in all aspects. Talking about language, I really, really like the French Trần Anh Hùng used for this film's script, as it makes the film so much better, so much more moving, so much more emotional and thus memorable from beginning to end (an important point since the film's pacing is rather slow while the length is not really encouraging for those who prefer shorter and more entertaining films). On this note, I find it pretty funny that Dodin and Eugénie agreed that Dodin is anyone but a poet, but by the end, Dodin's thought and lines just become more and more poetic and romantic like a true poet. Just like the other works of Trần Anh Hùng, this film also has magnificent lighting and scene composition (both indoor and outdoor) to the point that you can cut any single random frame in this film and it would instantly look like a painting with no need for forcing the director's view on to the audience. Sure, this film might be a little bit slow, a little bit long, a little bit dry to some, but once you pay it some attention, you will quickly become emotional observing such a beautiful relationship between Dodin and Eugénie. Such a wonderful film, I would easily give this one a 4.5.

Septet: The Story of Hong Kong (2022)

This film is just a surprise to me. I know that it did come out somewhere this year but do not have any intention to watch it due to its lack of critical response or festival buzz (sadly mostly due to COVID - hopefully Johnnie To and Milky Way still have enough orders or financial backing to sustain any loss from this film's unfortunate-timing release), especially given the tepid output, quality- and quantity-wise, of Hong Kong cinema these days. Thanks to a long flight on an Asian airline, however, I had the chance to watch the film and got pretty emotional as it reminded me a lot of "the good old days" of Hong Kong cinema. I have to say that I really admire Johnnie To for his ability to "navigate" the Chinese censorship system to be able to pump out good films with investment from Mainland even. One ingredient surely is the lack of direct criticism of the "current Hong Kong" and instead focusing solely on the past or other apolitical cinematic themes. Such "velvet" touch turned out to be a boon for this anthological film, as the directors, who represent the "good old days" of Hong Kong cinema, were spared of the "responsibility" to criticize the present and could thus fully put their heart and mind on telling their personal stories about those "good old days". Of course, as personal as they are, some stories are rather underwhelming like Tsui Hark's sophisticatedly quirky yet emotion-detached section, or Sammo Hung's uneventful retelling of his days with Master Yu Jim-yuen (the part of whom Sammo actually already played in Painted Faces in 1988), but none are forgettable, and several are extremely emotional and memorable. The best, hands down, is Ann Hui's "Headmaster", which is a simple yet very emotional story about the dedication and sacrifices of ordinary Hong Kongers in making Hong Kong such a great place (at least during the "good old days" before the 1997 reintegration to China). With a minimalist script that is few in words but profound in meanings and good performance across the board, this section reminds me of Ann Hui's very own A Simple Life (about another lonely little Hong Kong lady that had an actually wonderful and meaningful life for the land that she lived and loved). Following "Headmaster" to me is probably Patrick Tam's "Tender in the Night" - a section that is very Wong Kar-wai-esque in depicting the duality of ephemerality and eternality of love and romance in the face of time and life decisions, enhanced by a very, very good and nostalgic soundtracks. On the other end of sophistication, Yuen Woo-ping's "Homecoming" is very simple, script-wise, but a much, much cherished section in my opinion due to its respectful touch on the wuxia genre (especially the traditional Shaw Brothers films) and a gentle reminder of its righteous and family-focus values that definitely have much longer lasting impacts than its actually rather simple action/wuxia sequences. Johnnie To's "Bonanza" is a little disappointment to me due to its lack of bombastic sequences, but after realizing that there is ANOTHER side of Master To - his quirky side, and that as the overseer of the whole project, he would not try to outshine his collaborators in that expensive and action-leaning way, I came to enjoy his part a lot since it provides the audience with an actual, albeit very brief, recent history of Hong Kong via its main events like the reintegration or SARS. Finally, Ringo Lam's "Astray", although not really an outstanding piece, also made me emotional due to its heart-warming treatment of the difficult subject of death, which, coincidentally enough, was what Ringo met just before the festival release of this film. If only Stephen Chow could join this project to round up it with the last and very important aspect of Hong Kong cinema - slapstick comedy... Probably the stale state of this once-glorious cinema is too sad for such treatment, and Chow is also too old, and too unmotivated to do even a small section like others. Still, this is a film to cherish for anyone who loves Hong Kong cinema of the past, and who still has some hope for better days of this cinema in the years to come.

Jacques Perrin (1941 - 2022)

 

Goodbye Mr. Perrin, you might be gone but will never be forgotten, if not for your producer role in Z and Les Choristes, then for your part in one of the most beautiful and emotional scenes in cinema history in Cinema Paradiso. So long, Mr. Perrin, so long.

  

Licorice Pizza (2021)

Hiếm khi trong vòng có mấy tháng mà được xem liền hai phim cảm động như mấy tháng gần đây. Đó là Drive My Car - có lẽ là phim đầu tiên làm được "ra chất" Haruki Murakami mà tôi từng được xem, và bây giờ là Licorice Pizza. Tôi hâm mộ Paul Thomas Anderson (PTA) đã từ rất lâu, từ thời Magnolia còn được chiếu đi chiếu lại tới vài lần trên sóng VTV, và sau đó là xem Boogie Nights mượn từ thư viện rất lớn của cái thành phố rất nhỏ nơi tôi coi là chỗ trú chân yêu quý nhất trong những năm ở Pháp. Ngoại trừ Hard Eight (tôi vẫn chưa có cơ hội xem) và Punch-Drunk Love (tôi không quá thích phim này, không rõ vì phim không gây ấn tượng với tôi hay vì tôi thực sự không đánh giá cao Adam Sandler và đến giờ vẫn nghĩ anh này đóng phim này ổn nhưng với một diễn viên có năng lực hơn, chắc chắn vai sẽ còn hay hơn nhiều), các phim sau này của PTA tôi đều cố gắng tìm xem ngay sau khi phim ra mắt, There Will Be Blood, The Master, Inherent Vice, và Phantom Thread. Nhìn chung các bộ phim này xem vẫn thích, bởi PTA làm phim rất chuẩn chỉnh, luôn có dấu ấn riêng trong từng câu thoại và nhân vật (cũng là dễ hiểu bởi PTA luôn tự viết kịch bản, tự sản xuất, và gần đây còn tự quay luôn), phim xem luôn có cảm giác rất chắc tay bởi PTA luôn biết rõ mình muốn gì, truyền tải gì đến khán giả, điều chỉnh nhịp độ phim và số phận nhân vật một cách tự nhiên không chút gượng gạo. Nhưng cảm giác ấm áp, xúc động như thời xem Magnolia hay Boogie Nights không còn, có lẽ vì các phim sau này của PTA bạo liệt quá, thiếu tình người quá. Các nhân vật của PTA luôn dị, nhưng giai đoạn sau có cảm giác PTA đẩy độ dị, độ quái trong nhân vật của ông lên mức cực đoan, vì vậy khán giả không còn cảm thấy sự gần gũi, "liên hệ được" với các nhân vật này như các nhân vật dù rất quái, xấu xí có, đẹp đẽ có, nhưng luôn có cảm giác là những "con người thật". Thật may Licorice Pizza đã đem lại cảm giác gần gũi, nhẹ nhàng năm xưa đến cho người yêu phim PTA lâu năm như tôi. Hai nhân vật chính của phim (và cả dàn nhân vật phụ) dù chẳng ai là hoàn hảo, thậm chí phần xấu xí đôi khi còn lấn át. Các bạn reddit khen nức nở phim này vì tạo hình nhân vật rất gần gũi, không hề long lanh giả tạo "đẹp quá mức bình thường/cần thiết" như đa phần phim Hollywood - nhưng theo tôi là suy nghĩ, tính cách của các nhân vật này mới là điều đáng trân trọng ở tài viết kịch bản và đạo diễn của PTA bởi không một ai trong số các nhân vật này có cảm giác "kịch" dù phim có cốt truyện chứa đựng nhiều phân đoạn "rất kịch (tính)". Phần đầu của phim - khi hai nhân vật này bắt đầu "tán tỉnh" nhau xem thực sự rất hay và cảm động, cảm động theo kiểu được chứng kiến một tình yêu chớm nở giữa hai tâm hồn (có vẻ) ngây thơ theo cái cách tự nhiên nhất, vui buồn đủ cả. Sau vô số những bộ phim nặng nề, lên gân của Hollywood những năm "woke era/cancel culture" và giữa hai năm có lẽ là bi thảm nhất của thế giới vì đại dịch, vì chiến tranh, vì nguy cơ chiến tranh (tôi xem phim này vừa đúng ngày Putin ra quyết định công nhận Luhansk và Donetsk), sự tươi mới, nhẹ nhàng, chân thành của phần đầu Licorice Pizza quả thực là thứ rất rất quý giá như một liều thuốc làm dịu tinh thần và tâm hồn hữu ích. Phần sau của phim tuy không "vui" bằng nhưng lại là nơi để khán giả được chứng kiến tài năng của PTA trong việc đưa đẩy nhịp phim lúc nhanh, lúc chậm bằng những câu truyện tưởng như chẳng có gì liên quan - thậm chí là khiến khán giả khó ở vì họ chẳng thể đoán nổi hai nhân vật chính của phim người nào "tốt", người nào "xấu, người nào "đúng", người nào "sai" như những bộ phim "thông thường" khác nhưng thực tế là hết sức cần thiết để khán giả thấy được biến đổi tâm lý của một câu nhóc 15, 16 tuổi vừa muốn cưa đổ "người trong mộng" vừa muốn thể hiện bản chất cứng đầu "ta là một, là riêng, là tất cả" của cái tuổi mới vừa xong dậy thì, và của một cô gái chẳng rõ 25, 28, hay 20 tuổi chẳng rõ mình muốn tương lai là gì, muốn điều gì ở người mình yêu, và có thể làm gì để thể hiện tình yêu của mình. Phim của PTA thường có những đoạn hài hước (chủ yếu để làm rõ cái "dị" của các nhân vật trong phim) nhưng xem thấy vui, thấy thư thái như Licorice Pizza thì có lẽ chẳng có phim nào, may ra phần nào thì là Boogie Nights - một tác phẩm thực tế là phim bi (như đã nói ở trên, tôi không thực sự ấn tượng với Punch-Drunk Love). Phim xem vui, nhưng cũng cảm động vì sự chân thành trong tình cảm và suy nghĩ của cặp đôi nhân vật chính, cũng như vì được chứng kiến cả hai phải "già đi" vì những biến cố dù nhỏ trong cuộc sống, bởi chỉ có chạy cho bớt "non nớt" (phim này các trường đoạn chạy có lẽ còn nhiều hơn các phần Nhiệm vụ bất khả thi của Tom Cruise) thì bộ đôi này mới có thể "ngộ" ra được là liệu họ có thực sự cần nhau. Đọc reddit thấy nhiều bạn chê phần kết của phim, cho là phá hỏng tư tưởng "giác ngộ" hai nhân vật có được sau những biến cố (đặc biệt là pha lái xe không xăng đi ngược hút chết), rồi còn cho là quá dị, chẳng hiểu thêm vào để làm gì. Tôi lại nghĩ khác, Magnolia kết phim bằng cơn mưa ếch, vậy chẳng có lý gì Licorice Pizza lại không thể kết bằng cảnh phim đầu hư ảo và nhiều phần hạnh phúc như thế. Thực sự tôi rất mong PTA có thể dành Oscar cho phim này, nhưng với việc The Power of the Dog, và thậm chí là cả Drive My Car đang dẫn đầu mùa giải thưởng thì cơ hội cho PTA có lẽ không còn nhiều. Thôi, không có giải PTA có lẽ sẽ không buồn nhiều (kiểu gì rồi giải cũng sẽ đến với người xứng đáng) vì đã cho ra đời một tác phẩm thực sự gây xúc động thế này. Dưới đây là tease poster của Licorice Pizza, tôi thực sự thích vì cảnh chụp này rất có ý nghĩa và thực sự phản ánh được tinh thần của phim dù trông thoạt nhìn rất đơn giản.

My Octopus Teacher (2020)

Bạch tuộc là gì? Để trả lời câu hỏi này, có lẽ phần lớn công chúng sẽ nghĩ tới một loại hải sản ngon, rẻ, phổ biến, hoặc cùng lắm là nhớ tới tên chú bạch tuộc Paul từng làm thu hút sự chú ý của cả thế giới nhờ những "tiên đoán" chính xác về các trận cầu của World Cup 2010. Với những độc giả "nghiện" Wikipedia hoặc những học sinh giỏi môn Sinh học thì có thể câu trả lời sẽ có thêm phần về trí thông minh vượt trội của loại động vật thân mềm này nếu so sánh với các cư dân khác của vương quốc đại dương. Đây là những câu trả lời dễ hiểu, bởi chúng ta đương nhiên chỉ coi những con bạch tuộc "thông thường" (common octopus hay "octopus vulgaris") là một con vật, không hơn, không kém.

Nhưng với nhà làm phim người Nam Phi Craig Foster thì một cô bạch tuộc "thông thường" như vậy không phải là một con vật, lại càng không phải một món ăn ngon. Cô bạch tuộc đó là "cô giáo" của người đàn ông trung niên về thiên nhiên, về cuộc sống, và cũng là nhân vật chính của bộ phim tài liệu xuất sắc My Octopus Teacher (Cô giáo bạch tuộc của tôi).

Được hai nhà làm phim Pippa Ehrlich và James Reed thực hiện cho hãng Netflix dựa trên những thước phim tư liệu về cuộc gặp gỡ kỳ lạ và đầy lý thú của Craig Foster với cô bạch tuộc của ông ở nơi tận cùng của lục địa đen giáp với Đại Tây Dương - Mũi Bão Tố ("Cape of Storms"), My Octopus Teacher đem tới cho người xem một tình bạn tưởng chừng không thể giữa một người đàn ông đã từng trải qua mọi cung bậc cảm xúc của cuộc đời với một cô bạch tuộc tưởng chừng vô tri vô giác. Craig Foster không phải là mẫu người mơ mộng với khả năng tìm thấy tâm hồn ở mọi tạo vật trên thế giới. Trái lại ông là một nhà làm phim mệt mỏi với những biến cố của cuộc đời, với cảm giác bất lực trong việc giao tiếp với cả những người thân yêu nhất như cậu con trai Tom, và vì thế quyết định từ bỏ máy quay để một mình quay về với biển cả quê hương ở Mũi Bão Tố, nơi ông có thể ngụp lặn thoả thích trong cô đơn giữa khu rừng tảo bẹ đẹp đẽ và đầy bí ẩn mà không phải tiếp xúc với con người, không phải suy nghĩ về cuộc đời nhiều bão tố. Chính ở tại khu rừng dưới nước này ông đã gặp cô bạch tuộc tuy không tên tuổi, chẳng tiếng nói, nhưng bộc lộ trí thông minh đáng kinh ngạc "ở một con vật" trong việc săn mồi hay nguỵ trang tránh lũ cá mập pijama luôn rình mò trong bóng tối đại dương. Từ chỗ tò mò, Foster bắt đầu thực sự chú tâm tìm hiểu, để rồi nhận ra rằng "con vật" ấy có nhiều điểm gần gũi hết mực với một người đàn ông cô đơn giữa làn nước lạnh giá phương Nam như ông, để rồi cố sức gây dựng một "tình bạn", một sợi dây cảm xúc tưởng chừng bất khả với cô bạch tuộc không tên và không tiếng nói ấy. Xuyên suốt My Octopus Teacher, người xem sẽ được chứng kiến nhiều thời khắc khác nhau của tình bạn ấy - từ hồi hộp, buồn bã, cho tới hạnh phúc, lo âu, được cảm nhận sự trưởng thành, cứng cáp của cái sợi dây cảm xúc giữa Craig Foster và cô bạch tuộc, và được nhận ra rằng tình bạn giữa con người và "một con vật" tưởng chừng nhỏ bé, tăm tối như bạch tuộc không hề là bất khả. 

Nếu phải gói gọn My Octopus Teacher trong một từ thì có lẽ đó là sự chân thành. Ở từng thước phim đặc tả thiên nhiên tuyệt vời của đất nước Nam Phi nói chung và khu rừng tảo bẹ nói riêng, hay trong từng lời tâm sự của Craig Foster dành cho cô bạch tuộc hay cho thế giới đại dương bao la, người xem đều có thể cảm nhận được tình cảm hết sức chân thành mà các nhà làm phim và các nhân vật trong phim như Foster, như cậu con trai Tom của ông dành cho cô bạch tuộc và cho cả thế giới tự nhiên. Tất nhiên sự trung thực và chân thành luôn là phẩm chất cần có của một bộ phim tài liệu hay, nhưng sự chăm chút, tỉ mỉ, kỹ lưỡng của Craig Foster và các đồng nghiệp để đặc tả một cách chính xác nhất, rõ ràng nhất, dễ nắm bắt nhất sự đa dạng và chiều sâu đến kinh ngạc của cuộc sống nơi đại dương đã giúp khán giả thực sự hiểu được rằng chúng ta chỉ là một phần của thế giới rộng lớn với sợi dây kết nối thực ra vẫn luôn tồn tại và chờ đợi được khai phá, như cái cách mà Foster đã khai phá, đã nhận ra tình cảm của ông dành cho "cô giáo bạch tuộc" của mình. 

Có lẽ với nhiều người xem, cái tên Cô giáo bạch tuộc của tôi sẽ đem lại nhiều nghi ngại bởi cái định kiến "bạch tuộc chỉ là một con vật" mà chắc chắn nhiều người đã thành hình do thiếu vắng sự tiếp xúc với thiên nhiên theo một cách tự nhiên, không gượng ép. Nhưng Craig Foster, và My Octopus Teacher sẽ nhanh chóng hoá giải nỗi hoài nghi ấy cho khán giả nhờ vào những cảnh quay xuất sắc về một thế giới xa lạ nơi tận cùng thế giới, dưới đáy đại dương, trong bóng tối của những cây tảo bẹ không lồ nhưng lại chan chứa cảm xúc và tình cảm mà ai trong chúng ta cũng đều có thể dễ dàng liên hệ. Nhìn cái cách cô bạch tuộc lấy chiếc xúc tu của mình chạm vào bàn tay chai sạn nhưng run run vì hạnh phúc của Foster, chắc hẳn nhiều ông bố, bà mẹ sẽ nhớ ngay đến những giờ phút được chứng kiến đứa con của mình ra đời, được cầm bàn tay bé nhỏ, mỏng manh của một sinh linh còn chưa biết nói nhưng đã có sẵn trong mình mầm mống của một sợi dây tình cảm mẫu-tử, phụ-tử không thể tách rời. Ánh mắt khắc khoải của Foster khi nói về những giờ phút hiểm nguy - vốn đầy rẫy trong cuộc đời ngắn ngủi của cô bạch tuộc nơi đại dương khốc liệt có lẽ cũng sẽ gợi nhắc nhiều người xem về sự lo âu, bồn chồn họ dành cho những người yêu quý trong những khúc quanh bão tố của cuộc đời. My Octopus Teacher có rất nhiều những giây phút như thế để khán giả có thể cảm nhận được tình bạn thật sự giữa Foster và cô giáo bạch tuộc, và hơn thế là tự gây dựng cho họ tình cảm, sự quan tâm dành cho cô giáo bạch tuộc, dành cho mọi tạo vật trong thiên nhiên mà họ - những khán giả ngồi xem My Octopus Teacher trên màn ảnh nhỏ trong các căn phòng ấm cúng không có nhiều cơ hội được trải nghiệm.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại đang dần chiếm chỗ của thiên nhiên hoang dã, đang tàn phá nguồn sống tự nhiên với tốc độ chóng mặt để rồi phải đối mặt với hậu quả của chính chúng ta gây ra - biến đổi khí hậu, bệnh tật, sự tuyệt chủng của hàng loạt các loài cây cối, động vật, thì nhiều nhà làm phim đã và đang cố gắng kêu gọi lương tri của nhân loại trong việc bảo tồn thiên nhiên, trong việc lưu giữ các nguồn sống quý giá còn lại của Trái Đất. Thông thường, các nhà làm phim sẽ chọn cách nói chuyện trực diện, nêu thẳng hậu quả tàn khốc mà chúng ta sẽ phải hứng chịu như trong An Inconvenient Truth (2006) của David Guggenheim, hoặc đặc tả vẻ đẹp đa dạng đến ngột thở nhưng cũng hết sức mỏng manh, cần sự bảo vệ của Trái Đất như trong Our Planet - bộ phim tài liệu do nhà làm phim huyền thoại David Attenborough dẫn dắt. Cũng là một tác phẩm tuyệt đẹp về thiên nhiên, nhưng My Octopus Teacher chọn một cách khác. Thông qua cuộc tao ngộ tưởng chừng hiếm có giữa Craig Foster và cô giáo bạch tuộc của ông, My Octopus Teacher chỉ đơn giản nói lên rằng chúng ta-con người hiện đại cũng chỉ là những cư dân của một thế giới rộng lớn trên Trái Đất, nơi còn rất nhiều những cư dân khác với những số phận khác, những cách sống khác, những ứng xử khác như cô bạch tuộc, như kẻ thù của cô - những con cá mập pijama, hay thậm chí là như những ngọn tảo bẹ của khu rừng lạ lùng nơi Mũi Bão Tố. Chỉ có những nỗ lực bảo vệ môi trường, chỉ bằng mong muốn thực sự đến với tự nhiên, tìm về với thiên nhiên, chúng ta - con người mới có thể có cơ hội thực sự làm quen, thực sự được trải nghiệm những tình cảm quý giá như cách Foster đã được trải nghiệm trong gần một năm dõi theo cô giáo bạch tuộc của mình. Và biết đâu cứ sống đẹp như thế, cứ trải nghiệm như thế, chúng ta cũng sẽ có cơ hội để thấy cuộc sống bớt cô đơn hơn, để thấy đời đẹp hơn, đáng sống hơn như cách Craig Foster đã vun đắp lại tình cảm với con trai của mình - thông qua cảm hứng có được từ biển cả, từ cô giáo bạch tuộc.

======

Bản đã biên tập trên Zing.

Mank (2020)

 

Cứ mỗi năm đến mùa giải thưởng điện ảnh, giới phê bình và người hâm mộ lại tranh cãi kịch liệt về việc liệu bộ phim nào mới xứng đáng là tác phẩm điện ảnh xuất sắc nhất năm. Nhưng nếu để hỏi rằng liệu tác phẩm nào xứng đáng là một trong những bộ phim xuất sắc nhất trong lịch sử điện ảnh, thì chắc chắn rằng Công dân Kane (Citizen Kane, 1941) sẽ là cái tên thường xuyên được nhắc đến. Không chỉ là bộ phim mang tính cách mạng về kỹ thuật quay phim, dựng phim, đứa con đẻ của huyền thoại Orson Welles còn được đánh giá rất cao về truyện phim, cấu trúc kịch bản, và cách xây dựng nhân vật hoàn toàn khác biệt so với các tác phẩm Hollywood cùng thời. Dù 80 năm đã trôi qua kể từ ngày bộ phim lần đầu được ra mắt khán giả, nhưng giá trị nghệ thuật của Công dân Kane vẫn vững bền theo thời gian với minh chứng không chỉ là thứ hạng rất cao mà tác phẩm này thường xuyên giành được trong các cuộc bầu chọn "Phim hay nhất mọi thời đại", mà còn thông qua việc người yêu điện ảnh vẫn nhớ đến hình ảnh ông trùm báo chí Charles Foster Kane lụi tàn trong dinh thự Xanadu trống vắng, hay những nút thắt mở xoay quanh lời trăn trối cuối cùng của Kane "Rosebud".

Trớ trêu thay, dù có được vị trí đỉnh cao về mặt nghệ thuật trong lịch sử phát triển của Hollywood nhưng Công dân Kane chỉ giành được duy nhất một chiến thắng trong số 9 hạng mục mà tác phẩm này được đề cử tại lễ trao Giải Oscar lần thứ 14 vào tháng 2 năm 1942. Cùng chia sẻ tượng vàng Oscar danh giá này là huyền thoại Orson Welles - người kiêm luôn cả vai trò sản xuất, đạo diễn, và diễn viên chính của phim khi mới 26 tuổi, và nhà biên kịch gạo cội Herman J. "Mank" Mankiewicz. Còn tréo ngoe hơn thế là việc "Mank" Mankiewicz cùng nhiều người ủng hộ ông cho rằng công sức viết nên kịch bản sáng tạo về cấu trúc và dồi dào về cảm xúc của Công dân Kane phần lớn là nhờ vào "Mank" - người sẵn sàng đối đầu với rất nhiều thế lực ở Hollywood để đưa cuộc đời nhà tài phiện hàng đầu của báo chí Bắc Mỹ William Randolph Hearst lên màn ảnh lớn thông qua hình ảnh Charles Foster Kane. Còn Orson Welles lại một mực khẳng định rằng không có bàn tay can thiệp của mình thì những dòng kịch bản trúc trắc và gây tranh cãi do Mank chắp bút đầu tiên đã chẳng bao giờ được biến hoá thành những cảnh quay đầy tính biểu tượng của Công dân Kane, và cũng không thể có "cửa" vượt qua vô số rào cản của Hollywood - vốn khi đó vẫn phần nhiều đứng về phía William Randolph Hearst để đến với công chúng. 

Những suy tư, trăn trở của Herman Mankiewicz trong quá trình thai nghén nên kịch bản huyền thoại của Công dân Kane và những tranh cãi giữa nhà biên kịch tài năng có thừa nhưng tai tiếng cũng không thiếu này với Orson Welles, với William Randolph Hearst chính là chủ đề cho Mank tác phẩm mới nhất của đạo diễn David Fincher. Qua Mank, người xem có thể thấy được những ngày tháng gian khổ cả về mặt thể chất và tinh thần của Herman J. "Mank" Mankiewicz (Gary Oldman) để có thể đem lại cho người yêu điện ảnh một trong những kịch bản sáng tạo và đáng nhớ nhất trong lịch sử Hollywood, với một trong những nhân vật đặc sắc nhất của môn nghệ thuật thứ Bảy - Charles Foster Kane. Nhưng không chỉ dừng lại ở việc mô tả đơn thuần quá trình lao động nghệ thuật của Mankiewicz, Mank còn đem tới cho khán giả một bức tranh toàn cảnh của Hollywood thời kỳ hoàng kim những năm 1930, 1940 thông qua tương tác giữa nhà biên kịch đại tài nhưng cũng đầy tai tiếng với những tên tuổi khác của điện ảnh Hoa Kỳ như ông chủ hãng phim MGM Louis B. Mayer (Arliss Howard), nhà sản xuất phim huyền thoại Irving Thalberg (Ferdinand Kingsley), hay chính người em trai dường như kém tiếng nhưng không hề kém tài của "Mank" là Joseph L. Mankiewicz (Tom Pelphrey). Và tất nhiên, cha con Fincher cũng không quên đề cập tới một trong những khía cạnh đáng nhớ nhất của kịch bản Công dân Kane - đó là mối liên hệ và sự tương đồng đến lạ kỳ giữa những số phận được miêu tả trong kịch bản với những tên tuổi có thật ngoài đời, đó là ông trùm báo chí William Randolph Hearst (Charles Dance) - người từng nhiều năm đứng ra bảo trợ cho chính Mankiewicz để ông có thể lo chu toàn cho người vợ Sara "Đáng thương" (Tuppence Middleton) và gia đình bất chấp thói nghiện cờ bạc cá độ và vung tay quá trán, và ngôi sao điện ảnh hạng B kiêm người tình của Hearst là Marion Davies (Amanda Seyfried) - người luôn trân trọng tình bạn với Mankiewicz bất chấp cách nói chuyện và ứng xử bất cần đời của người nghệ sĩ kiêu ngạo.

Mank là bộ phim đen trắng đầu tiên trong sự nghiệp của David Fincher. Đây là một trong những lý do khiến kịch bản của bộ phim dù được chính người cha của đạo diễn là nhà biên kịch Jack Fincher hoàn thành trước khi ông qua đời vào năm 2003 đã phải đợi tới gần hai thập niên để được David biến thành một tác phẩm điện ảnh thực sự. Không chỉ khác nhau về màu sắc, phong cách thực hiện của Mank cũng phần nào đó khác biệt với các tác phẩm trước đây của David Fincher vốn luôn được người xem yêu thích bởi nhịp độ dồn dập, kỹ thuật cắt dựng phim luôn đạt đến mức hoàn hảo, và truyện phim mạch lạc, dễ theo dõi nhưng vẫn chứa đựng vô số chi tiết, ẩn ý. Khác với Seven (1995), Fight Club (1999), The Social Network (2010), Gone Girl (2014), Mank được quay và dựng theo một phong cách gần gũi với các tác phẩm Hollywood thời kỳ hoàng kim những năm 1930, 1940 và cũng phần nào đó gần gũi với chính "Công dân Kane" với mạch phim được chia thành những phân đoạn xen kẽ giữa hiện tại của năm 1940 - những ngày tháng Mankiewicz sáng tác kịch bản Công dân Kane và quá khứ - những trải nghiệm của "Mank" với Hollywood nói riêng và xã hội Mỹ nói chung trong thập niên 1930 và là nguồn cảm hứng để ông tạo nên câu truyện đáng nhớ về bi kịch cuộc đời của Charles Foster Kane. Không chỉ gợi nhớ những bộ phim đen trắng của Hollywood những năm trước Thế chiến thứ hai qua cách kể truyện và dựng phim, Mank của David Fincher còn sử dụng rất nhiều góc quay và bối cảnh tương đối khô cứng và không tự nhiên vốn là một đặc điểm của điện ảnh khi phần lớn cảnh quay vẫn còn được thực hiện trong trường quay, và năng lực kỹ xảo và hậu kỳ còn chưa thực sự đáp ứng được mong muốn của các nhà làm phim. Bởi vậy mà nhìn tổng thể, Mank không hẳn là một tác phẩm mượt mà về mặt kỹ thuật như người xem thường trông đợi ở một tác phẩm của David Fincher, và cách kể chuyện của đạo diễn 58 tuổi trong bộ phim mới nhất này cũng không hẳn dễ theo dõi và cảm nhận. Xem xong Mank, có lẽ nhiều người sẽ đưa ra kết luận rằng nếu không phải là hãng Netflix với nguồn tài chính dồi dào và mong muốn thu hút được các nhà làm phim thượng thặng ghi tên mình lên kênh chiếu phim online của hãng, thì David Fincher sẽ vẫn khó lòng kiếm được một nhà đầu tư nào khác cho tác phẩm khá kén người xem này.

Việc Mank được quay và dựng theo phong cách Hollywood thời kỳ hoàng kim vốn phù hợp hơn với các diễn viên chủ yếu diễn cương và thậm xưng - trường phái diễn xuất chủ đạo của Hollywood cho đến trước thập niên 1960 cũng đã làm khó các diễn viên đầy thực lực của phim - những người có thừa tài năng nhưng luôn tuân thủ phong cách diễn nhập vai, hoá thân hoàn toàn vào nhân vật vốn được du nhập vào Hollywood trong giai đoạn chuyển giao giữa Hollywood thời cổ điển (cuối thập niên 1950, đầu thập niên 1960) và giai đoạn New Hollywood (từ nửa cuổi thập niên 1960). Có lẽ một phần vì lý do này mà cả Gary Oldman - ngôi sao vừa giành giải Oscar vai nam xuất sắc nhất năm 2018 và các bạn diễn của ông như Lily Collins (vai Rita Alexander - trợ lý kiêm thư ký của Herman Mankiewicz) hay Tom Burke (vai Orson Welles) không thực sự để lại nhiều ấn tượng trong lòng khán giả. Điểm sáng gần như là duy nhất trong mảng diễn xuất của Mank có lẽ chính là Amanda Seyfried - người thủ vai Marion Davies cô minh tinh xinh đẹp có vẻ ngờ nghệch nhưng chưa bao giờ hết quan tâm đến những người cô yêu quý. Cách tạo hình và vẻ đẹp có chiều sâu hết sức ăn hình của Amanda Seyfried thực sự đã giúp người xem hiểu được phần nào lý do một nhà tài phiện thừa sức thay đổi cục diện chính trị của Hoa Kỳ như William Randolph Hearst lại chịu làm mọi thứ để mua lấy niềm vui của cô bồ nhí Marion Davies. 

Nhưng đằng sao sự thô ráp một cách có chủ đích của Mank, người yêu điện ảnh, đặc biệt là những người đã có cơ hội được xem, được tìm hiểu về lịch sử Hollywood giai đoạn hoàng kim những năm 1930, 1940 chắc chắn cũng sẽ cảm nhận được một sự hoài niệm và ưu tư mà David Fincher dành cho Hollywood của quá khứ và hiện tại thông qua hình ảnh một Herman Mankiewicz phải lần theo từng sợi chỉ kí ức để lấy cảm hứng cho kịch bản Công dân Kane. Hollywood trong Mank là một thế giới điện ảnh đang ở thời điểm đỉnh cao với "nhiều ngôi sao điện ảnh hơn cả sao trên trời", với những nhà sản xuất một năm có thể thực hiện cả chục bộ phim kinh phí lớn, và tất nhiên là với những tác phẩm điện ảnh để đời như The Wizard of Oz (1939), Cuốn theo chiều gió (1939), Công dân Kane (1941), Casablanca (1942) - những tác phẩm là nguồn vui, là niềm hy vọng của người dân Hoa Kỳ trong những năm tháng Đại khủng hoảng và sau đó là chiến tranh thế giới. Nhưng trong con mắt lãng tử nhưng không kém phần cay nghiệt của Herman Mankiewicz, ánh hào quang của kỷ nguyên hoàng kim của Hollywood chẳng qua chỉ là một người khổng lồ với đôi chân bằng đất sét được dựng lên bởi túi tiền không đáy của những ông chủ muốn lợi dụng niềm tin của người xem vào phim ảnh để thu lời và tạo ảnh hưởng như William Randolph Hearst. Và đằng sau những tên tuổi đã đi vào huyền thoại của Hollywood năm đó là vô số những toan tính, những lời dối trá, những bi kịch chẳng thể nào hoá giải như chính cuộc đời tưởng chừng đầy danh vọng nhưng chẳng thiếu những giấc mơ lỡ dở cho đến tận giờ phút nhắm mắt xuôi tay như của Charles Foster Kane. Càng đọc nhiều về Hollywood và những gương mặt điện ảnh thời kỳ hoàng kim này, càng xem nhiều những tác phẩm kinh điển mà giới làm phim thập niên 1930, 1940 đã đem đến cho điện ảnh thế giới, người xem mới lại càng cảm nhận được rằng Mank không hề vụng về hay thô kệch, trái lại thông qua tác phẩm mới nhất David Fincher rõ ràng đã thể hiện sự trân trọng, trau chuốt đến tối đa với kịch bản của người cha quá cố, với một Hollywood của quá khứ đã qua và không bao giờ quay trở lại. 

Không khí đậm đặc về một Hollywood buổi giao thời của "Mank" có lẽ sẽ khiến khán giả liên tưởng tới một tác phẩm xuất sắc khác cũng về bi kịch của những diễn viên, những nhà làm điện ảnh kiểu cũ trong giai đoạn chuyển giao từ cái cũ sang cái mới của Hollywood - bộ phim Sunset Boulevard (1950) của Billy Wilder. Phần nào đó, David Fincher chưa đẩy nhịp phim và kịch tính của Mank lên được ngang bằng với những bí mật và nút thắt mở của Sunset Boulevard, nhưng bộ phim mới nhất của ông có lẽ lại nhỉnh hơn tuyệt phẩm của Billy Wilder ở sự gắn bó không rõ là vô tình hay cố ý giữa Mank và thực tại của Hollywood và thế giới tại thời điểm hiện tại. Hollywood của hiện tại đang bị kẹt giữa một bên là khẩu hiệu nghệ thuật vị nghệ thuật với một bên là đòi hỏi của những nhà hoạt động xã hội về việc Hollywood phải cùng tranh đấu chống tin giả trong bầu cử và chính trị, phải cùng cất lên tiếng nói đòi bình quyền cho người gia đen, phải đề cao bình đẳng giới. Và còn tệ hơn thế nữa, trong một năm Trái Đất ngừng quay vì đại dịch COVID, Hollywood chính là một trong những ngành bị thiệt hại nặng nề nhất với vô số những bộ phim phải ngừng quay hoặc thậm chí là huỷ bỏ sản xuất, và hàng loạt những chuỗi rạp phim vang bóng một thời phải tuyên bố đóng cửa, phá sản vì không được phép đón khán giả vào rạp, vì phải nhường miếng bánh trên thị trường phim ảnh cho các kênh chiếu phim trực tiếp tới khán giả thông qua Internet như HBO Go, như Netflix. Trong bối cảnh ấy, xem xong Mank hẳn nhiều người sẽ thấy trào lên trong mình một sự nuối tiếc với Hollywood thời kỳ tiền COVID, khi các ngôi sao xuất hiện liên tiếp trong năm trên màn ảnh lớn, khi người xem luôn khấp khởi ra rạp với niềm tin sẽ được thưởng thức một tác phẩm hay, khi mỗi mùa trao giải điện ảnh lại là những cuộc tranh cãi không dứt về việc tác phẩm nào sẽ giành tượng vàng Oscar cuối cùng. Cũng giống như niềm tin mãnh liệt của Herman Mankiewicz và Orson Welles trong Mank về thành công của Công dân Kane, chúng ta cũng chỉ có thể hy vọng được rằng sẽ rất sớm đây thôi, Trái Đất và Hollywood sẽ thoát khỏi được thảm hoạ COVID để chúng ta sẽ không còn phải ngồi dán mắt vào màn hình nhỏ để xem Netflix mà sẽ lại được ra rạp để chia sẻ những giờ phút thư giãn bên người thân với những bộ phim mới, có chiều sâu như Mank của David Fincher.

=======

Bài đã biên tập trên Zing.

Little Women (2019)

Trong những năm những người đàn ông khoác áo lính của Liên bang miền Bắc và Liên minh miền Nam đang giao tranh quyết liệt trên các chiến trường đẫm máu của cuộc Nội chiến Hoa Kỳ, thì tại thị trấn nhỏ Concord bang miền Bắc Massachusetts, gia đình nhà March hoàn toàn là một thế giới thu nhỏ của những người phụ nữ nhỏ bé. Đó là bà Marmee March (Laura Dern), người phụ nữ hiền hậu và đảm đang một nách phải quản bốn cô con gái đang trong độ tuổi mới lớn, đồng thời vẫn phải quán xuyến mọi việc trong nhà và tham gia các hoạt động xã hội với hy vọng ông March (Bob Odenkirk) sẽ trở về với vợ và con gái sau khi chiến trường tắt tiếng súng. Bốn cô con gái của vợ chồng ông March là bốn tính cách hoàn toàn trái ngược. Chị cả Margaret "Meg" (Emma Watson) dịu dàng với vẻ đẹp của một cô thiếu nữ mới lớn và mong ước được trở thành một phần của giới nghệ sĩ và thượng lưu thông qua việc tìm được một tấm chồng “đáng giá” trong những buổi khiêu vũ dành cho các cô gái trẻ. Hoàn toàn trái ngược với chị gái, cô con gái thứ hai của nhà March là Josephine "Jo" (Saoirse Ronan) lại sở hữu tính cách mạnh mẽ, bướng bỉnh nhất quyết không chịu nhún nhường trước bất cứ ai nhưng lại sẵn lòng đặt cả trái tim và khối óc vào những trang viết như một nhà văn nữ thật sự. Không đam mê viết lách, cô con gái thứ ba của nhà March là Amy (Florence Pugh) với năng khiếu vẽ bẩm sinh lại nuôi trong mình ước mộng được trở thành một hoạ sĩ đại tài bất chấp việc cô gái mới vừa qua tuổi dậy thì luôn chịu lép vế trước hai cô chị nhiều máu nghệ sĩ Meg và Jo. Không rõ có phải được sinh ra cuối cùng sau ba người chị gái có tính cách mạnh mẽ, mà cô út Elizabeth "Beth" (Eliza Scanlen) lại là người ít nói, bẽn lẽn nhất dù là người sở hữu ngón tay điêu luyện nhất trên những phím đàn. Dù cuộc sống thời chiến có vất vả giữa vùng quê lạnh lẽo xứ New England, nhưng tình yêu thương và niềm tin vào cuộc sống giúp gia đình nhà March có một cuộc sống yên bình, hạnh phúc tưởng chừng không gì chia cắt. 

Bảy năm sau những ngày hoa mộng ấy, Jo xuống Thành phố New York để kiếm tìm cơ hội với ngòi bút – một thử thách chẳng hề dễ dàng trong một xã hội dù đã có chút hiện đại nhưng vẫn còn đầy ắp định kiến và tâm lý trọng nam khinh ngữ, đặc biệt là trong những lĩnh vực đòi hỏi tính sáng tạo, và sự độc lập, như nghề viết. Dù có những người bạn tốt như anh chàng “giáo sư” người Pháp Friedrich Bhaer (Louis Garrel) luôn sẵn lòng ở bên cô trong lúc khó khăn, nhưng sự khốc liệt của trong làng văn New York để có được một vị trí giữa những nhà văn nam giới đã khiến Jo vẫn có những giây phút yếu lòng, khi cô nhớ lại ngôi nhà nhỏ ở Concord cùng các chị em gái của cô, và ngẫm nghĩ về lý do tại sao cái gia đình nhỏ bé mà hạnh phúc ấy, và bản thân cuộc đời của chính cô lại thay đổi hoàn toàn kể từ khi có sự xuất hiện của anh chàng lãng tử Theodore "Laurie" (Timothée Chalamet) – cháu trai duy nhất của ông lão hàng xóm giàu có và tốt bụng Laurence (Chris Cooper). 

Là bộ phim thứ ba trong sự nghiệp đạo diễn của nữ đạo diễn đang lên Greta Gerwig, nhưng đây đã là lần thứ bảy Little Women (Những cô gái nhỏ) được chuyển thể lên màn ảnh lớn trong vòng một thế kỷ qua. Đó là bởi cuốn tiểu thuyết thứ hai trong sự nghiệp của nhà văn nữ Louisa May Alcott với một nội dung đơn giản là kể lại một phần cuộc đời nhiều sự kiện của bà cùng các chị em gái nơi thôn quê New England ngay sau khi ra đời năm 1868 đã được coi là một hiện tượng của văn học Hoa Kỳ không chỉ bởi nội dung giản dị, lôi cuốn, mà còn vì đây là một trong những tác phẩm văn học đầu tiên của văn đàn Mỹ xây dựng được hình ảnh những người phụ nữ độc lập, năng động trong bối cảnh nước Mỹ nói riêng và xã hội phương Tây nói chung vẫn còn đang ở trong tình trạng trọng nam khinh nữ hết sức nặng nề. Thông điệp nữ quyền thấm đẫm trong tác phẩm của nữ nhà văn người Massachusetts có lẽ chính là lý do chính thúc đẩy Greta Gerwig chắp bút viết kịch bản và tự tay đạo diễn lần chuyển thể điện ảnh thứ bảy của Little Women sau thành công vang dội của tuyệt phẩm dành cho tuổi mới lớn Lady Bird (2017). Với kinh phí chỉ vỏn vẹn 10 triệu đô la, Lady Bird của Gerwig đã gây tiếng vang lớn với 5 đề cử Oscar với cách kể truyện chân thành, cảm động về những trăn trở đầu đời của cô thiếu nữ Lady Bird (Saoirse Ronan) đang gắng tìm kiếm cho mình chân trời mới, sự vô giá của tình yêu thương giữa người thân trong gia đình, và cả mối dây liên hệ vô hình giữa mỗi cá nhân với nơi chôn nhau cắt rốn của bản thân. Ở Little Women một lần nữa người xem lại được lặng ngắm những câu chuyện đầy tình người ấy qua diễn xuất tràn đầy năng lượng và tình cảm của chính Saoirse Ronan trong vai Jo – nhân vật trung tâm và cũng là người kể chuyện của cả bộ phim. Thừa hưởng phần nội dung gốc của một tác phẩm đã được xếp vào hàng kinh điển, Little Women có tuyến nhân vật hết sức dày dặn, nhiều màu sắc, nhiều cung bậc cảm xúc và cực kì đáng nhớ. Bởi vậy mà không chỉ Jo của Saoirse Ronan mà các gần như toàn bộ tuyến nhân vật của Little Women đều tạo được dấu ấn khác biệt, từ sự hồn hậu, ngây thơ đến nao lòng của Beth qua sự thể hiện của nữ diễn viên tuổi mới ngoài đôi mươi Eliza Scanlen, cho đến cái cách sóng gió cuộc đời dần làm nhoà đi sự vô ưu trong tâm tính của Amy nhờ diễn xuất tuyệt vời của Florence Pugh, và tất nhiên không thể không kể đến sự xuất hiện dù không nhiều nhưng luôn toả ra sự ấm áp của tình mẹ đến từ Bà March – một trong hai vai phụ xuất sắc của năm 2019 đến từ cùng một cái tên Laura Dern. 

Để tạo sự khác biệt so với những chuyển thể trước đây của Little Women, Greta Gerwig cũng lựa chọn cho mình một cách tiếp cận hiện đại trong việc chuyển thể tiểu thuyết đã được xuất bản từ năm 1868 với cách sắp xếp phi tuyến xen kẽ giữa “hiện tại” màu xám của năm 1868 với “quá khứ” màu hồng của những năm Nội chiến cùng cách kể chuyện kết hợp cả góc nhìn của người thứ ba và người thứ nhất. Cấu trúc tương đối phức tạp này của Little Women khiến tác phẩm mới nhất của Greta Gerwig trở nên tương đối khó theo dõi nếu so với sự giản dị của Lady Bird. Nhưng càng xem, khán giả sẽ càng thấy cuốn hút trước các tuyến truyện đan xen như chính cuộc đời rất nhiều nút thắt của Jo, của Amy, của Laurie. Và quan trọng hơn thế, cách kể chuyện hiện đại của Greta Gerwig cũng tạo ra sự khác biệt và mới mẻ cho lần chuyển thể thứ bảy của Little Women, một thử thách không hề dễ dàng cho bất cứ đạo diễn nào khi phải đưa lên màn ảnh lớn một tác phẩm đã được xếp vào hàng kinh điển và đã được chuyển thể trước đó bởi nhiều đạo diễn tài năng và dàn diễn viên thượng hạng như Gillian Armstrong (phiên bản năm 1994 với sự xuất hiện của Winona Ryder trong vai Jo và Christian Bale trong vai Laurie) hay George Cukor (phiên bản năm 1933 với sự xuất hiện của Katharine Hepburn trong vai Jo và Douglass Montgomery trong vai Laurie). Sự mới mẻ của Little Women còn đến từ tài năng của hai cái tên Pháp trong đoàn làm phim của Greta Gerwig – đó là nhà quay phim Yorick Le Saux và nhà soạn nhạc Alexandre Desplat. Với những góc máy lạ và cách chọn ánh sáng cũng như tông màu dịu ngọt, Yorick Le Saux không chỉ đem lại cho vùng đất New England của nước Mỹ thế kỷ 19 một vẻ đẹp bình yên, thân thuộc, mà còn giúp đặc tả tâm trạng và số phận những người phụ nữ nhỏ bé nhà March trong những thời khắc quan trọng của cuộc đời họ thông qua dáng hình, màu sắc mà chẳng cần tới bất cứ câu thoại nào. Về phần mình, Alexandre Desplat lại một lần nữa chứng tỏ sự mát tay của ông trong việc viết nhạc cho những bộ phim có nhịp độ nhẹ nhàng, đòi hỏi chiều sâu cảm xúc. Người xem có thể quên nội dung cuộc trò chuyện giữa Jo và Beth trên bãi biển năm nào, nhưng chắc chắn họ chẳng thể quên cái cách hai chị em dựa vào nhau trong cái lạnh đến tê người đến từ gió biển trong một ngày u ám điển hình của vùng đất phương Bắc New England. Và người xem cũng có thể quên tên anh chàng “giáo sư” thẳng tính Friedrich nhưng có lẽ sẽ không thể quên cái cách anh giáo sư dạo nên những nốt nhạc da diết của bản xô-nát số 8 của Beethoven trên chiếc đàn thân yêu của Beth – những nốt nhạc nói lên nỗi lòng của tất cả những thành viên nhà March khi nghĩ về những người họ yêu quý. Những thành công riêng của Yorick Le Saux và Alexandre Desplat đã khoác lên Little Women – một tiểu thuyết đã có trên 150 năm tuổi một tấm áo khác biệt, mới mẻ, gần gũi và hết sức lôi cuốn.

Trái ngược với cái tên của mình (có thể dịch là “Những cô gái nhỏ” hay “Những người phụ nữ nhỏ bé”), Little Women là câu truyện về những người phụ nữ mạnh mẽ, dám yêu, dám sống, dám lựa chọn cho mình một số phận thay vì chịu sự sắp đặt của cha mẹ, của xã hội, của định kiến người đời. Chẳng cần lên gân với những thông điệp mang tính cổ động, tuyên truyền, cũng chẳng cần kịch tính hóa một cách quá mức cần thiết những câu chuyện buồn mà đời người ai chẳng có, Little Women vẫn tạo được sự đồng cảm từ khán giả nhờ rất nhiều những lát cắt vui có, buồn có, nhưng đều rất đẹp, rất đời về những người phụ nữ nhà March. Sau khi xem xong phim, có lẽ mỗi khán giả sẽ đem về cho một mình một câu truyện riêng từ Little Women. Đó có thể là bài học về cách yêu và cách mở lòng cho tình yêu của những cô gái mới lớn như Jo, như Amy. Đó có thể là bài học về cách vượt qua gánh nặng của cơm áo gạo tiền để biến tình yêu, sự nhiệt huyết với nghiệp viết trở thành thành công và danh tiếng dài lâu. Hoặc đó có thể là bài học giản đơn về cách dung hòa những mâu thuẫn trong tính cách, trong lối sống hiện hữu ở bất cứ gia đình nào để mọi thành viên trong gia đình yêu thương và hiểu nhau hơn. Nhưng chắc chắn rằng mỗi người trong số chúng ta sau khi xem xong Little Women của Greta Gerwig đều có thể cảm nhận được rằng đây là một tác phẩm của những người phụ nữ, làm về những người phụ nữ, và để nói lên sự trân quý và tin yêu hết mực của những người làm phim dành cho phụ nữ.

========

Bản đã biên tập trên Zing.

Judy (2019)

Những người yêu âm nhạc và điện ảnh chắc hẳn đa phần đều biết rằng Over the Rainbow luôn được đánh giá là một trong những ca khúc quan trọng nhất trong lịch sử nhạc phim và âm nhạc đại chúng nói chung của Hoa Kỳ thế kỷ 20. Là ca khúc được Harold Arlen và Yip Harburg viết riêng cho bộ phim The Wizard of Oz, Over the Rainbow là mơ ước của cô bé Dorothy – nhân vật chính của phim về một mảnh đất diệu kỳ ở “phía bên kia cầu vồng” nơi "rắc rối tan biến như những viên kẹo ngọt", nơi cô có thể thoát khỏi những rắc rối, u buồn của cuộc đời. Thành công của Over the Rainbow vì thế cũng gắn liền với chất giọng trong trẻo và sau này là cả cuộc đời của nữ diễn viên thủ vai Dorothy trong The Wizard of Oz – Judy Garland. Làm quen với sân khấu từ tuổi lên 2, được ông trùm quyền lực của hãng phim Metro-Goldwyn-Mayer là Louis B. Mayer mời ký hợp đồng độc quyền khi mới 13 tuổi, năm 17 tuổi làm cả nước Mỹ mê đắm qua vai diễn Dorothy trong The Wizard of Oz, tưởng như đường đời của cô gái nhỏ nhắn với giọng ca vàng Judy Garland sẽ chỉ là một thảm hoa hạnh phúc trong những năm tháng trưởng thành. Nhưng áp lực nặng nề trong suốt giai đoạn phải gánh trên mình cái vai “thần đồng điện ảnh” lại đã khiến cuộc đời Judy Garland trở nên bi thảm hơn bao giờ hết. Bà vẫn giữ được giọng hát tuyệt vời, vẫn mang trong mình cái duyên sân khấu không ai có thể lấy đi, nhưng ma me, sự quyến rũ của những viên thuốc ngủ và thuốc giảm cân – những “người bạn” quen thuộc của Garland từ ngày còn phải liên tục đóng phim không ngừng nghỉ dưới chế độ làm việc hà khắc của Louis B. Mayer đã biến cô bé Dorothy dễ thương trở thành một “thảm hoạ” của các ông bầu vì thường xuyên trễ giờ hoặc bỏ xuất diễn. Việc thiếu vắng hơi ấm gia đình thời niên thiếu cũng khiến Judy Garland khi trưởng thành luôn khao khát thứ tình cảm khó kiếm này tới mức đôi khi cô trao gửi niềm tin và trái tim nhầm chỗ cho những người chỉ biết lợi dụng danh tiếng của cô bé Dorothy năm nào và đẩy cô đến chỗ táng gia bại sản. Nghiện ngập, nợ nần, chẳng có nổi một chỗ dựa vững chắc trong đời tư hay công việc, những năm tháng trưởng thành của Judy Garland thật sự quá khác biệt so với những gì cô bé Dorothy năm xưa hằng mong muốn khi cất lên những câu hát thánh thót của Over the Rainbow. 

Judy – tác phẩm mới nhất của đạo diễn Rupert Goold là bộ phim tiểu sử về ngôi sao huyền thoại trong những năm tháng bên kia sườn dốc ấy. Đó là giai đoạn Judy Garland (Renée Zellweger) vừa phải vật lộn với chứng nghiện rượu và thuốc triền miên, vừa phải góp nhặt từng đồng trên sàn diễn để trang trải nợ nần với hy vọng giành lại được quyền nuôi hai đứa con nhỏ Lorna (Bella Ramsey) và Joey (Lewin Lloyd) từ tay người chồng cũ vốn từng một thời hỗ trợ nhiệt thành cho cô trong vai trò người quản lý Sidney Luft (Rufus Sewell). Dù vẫn sở hữu khả năng làm chủ sân khấu và đặc biệt là vẹn nguyên giọng hát trời phú, nhưng vô số bê bối lớn nhỏ bên trong và bên ngoài sân khấu khiến Judy Garland không còn được các ông chủ thính phòng tại Hoa Kỳ chào đón và phải trôi dạt sang tận nước Anh xa xôi để tìm vận may tại hộp đêm Talk of the Town của ông chủ Bernard Delfont (Michael Gambon) với hy vọng rằng công chúng Anh hoài cổ và vẫn còn chưa biết tới những tai tiếng lan tràn của bà của Hoa Kỳ sẽ vẫn tìm tới để được xem, được nghe ngôi sao họ từng hâm mộ từ những năm trước Chiến tranh thế giới. Với sự hỗ trợ tận tuỵ của cô trợ lý nghiêm cẩn người Anh Rosalyn Wilder (Jessie Buckley) và sau đó là sự xuất hiện của anh chàng người yêu kém 12 tuổi Mickey Deans (Finn Wittrock), Judy Garland dần tìm lại được sự tự tin khi đứng trước đám đông và chiếm trọn tình cảm của công chúng Anh quốc khó tính. Nhưng cũng như nỗi ám ảnh vẫn luôn đeo đuổi đến từ những lời đe doạ thấu tim can của Louis B. Mayer (Richard Cordery) “thửa” riêng cho ngôi sao nhí của hãng MGM năm nào, những rắc rối đời tư, và tất nhiên là cả bệnh tật, nghiện ngập, và các vấn đề về tâm lý khác vẫn không buông tha ngôi sao nhỏ bé và yếu đuối đã bắt đầu ở cái tuổi chớm đông của cuộc đời. Càng cố gắng, Judy Garland càng nhận ra rằng có lẽ chốn tươi đẹp “bên kia cầu vồng” chỉ mãi là một thứ gì đó bên kia bờ ảo vọng mà bà chẳng bao giờ có thể vươn tới.

Renée Zellweger từng được coi là một trong những ngôi sao hạng A của Hollywood với nhiều thành công cả ở phòng vé và các lễ trao giải nhờ vào những vai diễn đáng nhớ như Dorothy Boyd trong Jerry Maguire (1996), Bridget Jones trong loạt phim Nhật ký tiểu thư Jones (2001, 2004, 2016), Roxie Hart trong Chicago (2002), và Ruby Thewes trong Cold Mountain (2003) – bộ phim đã đem lại cho Zellweger một giải Oscar cao quý ở hạng mục Vai nữ phụ xuất sắc nhất. Tuy nhiên trong suốt hơn một thập niên vừa qua, cũng như rất nhiều ngôi sao nữ khi đã toan về già ở cái tuổi 40, 50, Zellweger dần bị báo chí và công chúng quên lãng sau nhiều bộ phim không thành công, một giai đoạn rất dài suốt 6 năm trời không xuất hiện trên màn ảnh lớn, và một khuôn mặt ngày càng biến đổi và xơ cứng. Bởi vậy mà khi có tin Renée Zellweger được đạo diễn sân khấu người Anh Rupert Goold mời vào bộ phim điện ảnh hiếm hoi của ông Judy, rất nhiều người hâm mộ đã thầm hy vọng rằng Zellweger có thể lấy lại phong độ thời những năm cuối thập niên 1990, đầu thập niên 2000 của cô qua một vai diễn nặng ký và có chiều sâu về một huyền thoại điện ảnh cũng chạc ở vào cái tuổi của cô khi được đưa lên màn ảnh lớn – Judy Garland. Và những người đặt hy vọng vào sự hồi sinh của Renée Zellweger trong vai diễn này hẳn đã hài lòng khi lại được thấy một Zellweger chưa bao giờ là ngôi sao xinh đẹp nhất nhưng lại luôn là người khéo léo nhất trong việc khắc hoạ những góc cạnh khác nhau của nhân vật. Từ những cử chỉ lúng túng, vụng về, yếu đuối đến đáng thương ngoài đời thường đến sự khéo léo, tinh tế trong từng câu hát và uy lực làm chủ mọi sân khấu lớn, cả hai gương mặt tưởng chừng hoàn toàn trái ngược của Judy Garland được Renée Zellweger thể hiện một cách hoàn hảo bất chấp việc cơ mặt xơ cứng cùng hình thể tương đối khác biệt (Zellweger cao hơn Garland tới 12 cm) là những yếu tố không dễ gì vượt qua cho một diễn viên đã lâu không có những vai diễn đỉnh cao như Zellweger. Cũng đang trải nghiệm những năm tháng khủng hoảng của tuổi 40 – giai đoạn mà chính Judy Garland đã chẳng thể vượt qua, có lẽ Renée Zellweger đã suy nghĩ rất nhiều để chắt chiu tới từng cảnh quay trong “Judy” sao cho khi nhìn vào diễn xuất của cô, khán giả sẽ có thể phần nào đó cảm nhận được những ngày tháng, những nấc thang cuối cùng trước khi bước lên Thiên Đường của Judy Garland thay vì cảm thấy khó chịu vì khuôn mặt không còn thể hiện được nhiều cung bậc cảm xúc như của Renée Zellweger. 

Thật tiếc cho Renée Zellweger là khi so sánh với nỗ lực của cô để thể hiện thành công một vai diễn nặng ký như Judy Garland thì kịch bản của Judy do Tom Edge chắp bút dựa trên vở nhạc kịch End of the Rainbow của tác giả người Anh Peter Quilter lại không thực sự quá ấn tượng. Hầu như tất cả những người có chút am hiểu về điện ảnh hay lịch sử của Hollywood đều đã biết tới cuộc đời rất nhiều bi kịch của Judy Garland, có lẽ bởi vậy mà Judy vừa cố gắng tái dựng lại được những ngày tháng buồn bã cuối đời của huyền thoại Hollywood, nhưng đồng thời cũng muốn truyền tải tới khán giả tinh thần kiên cường, lạc quan bất chấp gian khó bất hạnh của người ca sĩ nhỏ bé gần như cả đời sống dưới ánh đèn của sàn diễn. Tuy nhiên bộ phim lại không có nhiều điểm nhấn với một kịch bản tương đối chậm, truyện phim không có cao trào, và tuyến nhân vật không thực sự được chăm chút ngoại trừ nhân vật trung tâm Judy Garland. Để so sánh, La Môme (2007) của đạo diễn người Pháp Olivier Dahan cũng là một tác phẩm tiểu sử về một nữ danh ca bé nhỏ với số phận nhiều bi kịch là Édith Piaf. Cùng sở hữu nhiều trường đoạn đặc tả ngôi sao của bộ phim trên sân khấu, nhưng khác với Judy, La Môme còn dành rất nhiều thời gian để đem tới khán giả những gương mặt khác ở phía sau cánh gà, những góc khuất trong tâm hồn của nữ ca sĩ huyền thoại thông qua chính lời kể của bà, và thông qua cả tính cách, số phận của những người người Édith Piaf hết mực yêu thương. Bởi vậy mà kể cả khi đã biết rất rõ sự nghiệp và đời tư của Édith Piaf – những chi tiết vốn đã được báo chí và truyền thông khai thác triệt để, người xem vẫn thấy hào hứng với La Môme khi họ được hiểu thêm về những cái tên đã để lại dấu ấn trong cuộc đời người ca sĩ, được hoà nhịp cảm xúc với những câu hát của Piaf cùng lúc với việc dõi theo những khúc quanh trong cuộc đời bà. Judy không có được những nhân vật phụ đáng nhớ như thế, bởi những nhân vật ít nhiều có ảnh hưởng tới Judy Garland trong những năm cuối đời như hai đứa con nhỏ Lorna và Joey, hai hai người chồng một mới một cũ Mickey Deans và Sidney Luft xuất hiện hết sức nhạt nhoà không chỉ bởi một kịch bản thiếu đất diễn mà còn vì diễn xuất cũng không mấy ấn tượng của Finn Wittrock và Rufus Sewell. Ngoại trừ phân đoạn rất cảm động trong tiếng hát của Over the Rainbow ở phần cuối phim, Judy cũng không có được những phân đoạn lồng ghép nhịp nhàng các ca khúc nổi bật trong sự nghiệp của Judy Garland với những thời điểm đáng nhớ trong cuộc đời bà như cái cách Olivier Dahan đã thực hiện một cách rất tài tình cho “La Môme”. Bởi vậy mà sau khi xem xong Judy, hẳn nhiều khán giả sẽ vẫn cảm thấy tiếc nuối và thòm thèm bởi sự thiếu vắng những chi tiết “đắt”, những nhân vật đủ sức năng cho một bộ phim tiểu sử lớn đầu tiên về ngôi sao bi kịch Judy Garland. 

Là ca sĩ của nhiều ca khúc tươi vui, nhưng cuộc đời của Judy Garland, đặc biệt là những năm ở phía bên kia sườn dốc có rất nhiều nốt trầm. Dù không phải là một tác phẩm hoàn hảo, nhưng Judy đã “tròn vai” trong việc đem tới khán giả những nốt trầm ấy nhờ vào diễn xuất tuyệt vời của Renée Zellweger trong một vai diễn đánh dấu sự trở lại của ngôi sao 50 tuổi này. Và quan trọng hơn cả, Judy còn có một nốt cao mà bản thân Judy Garland vẫn luôn lưu giữ trong chiếc cổ họng thần thánh và trong cả trái tim của bà – đó là tình yêu mãnh liệt đối với khán giả, với sân khấu, với niềm tin rằng bà đã, và sẽ luôn có thể đem lại niềm vui, đem lại sự hy vọng cho những khán giả yêu quý bà. Bởi thế mà dù đã tròn nửa thế kỷ kể từ ngày bà từ giã cuộc đời trần tục để đến với chốn thần tiên xứ Oz, những câu hát thánh thót của bà vẫn là niềm động viên, vẫn là sự khích lệ cho những người yêu quý giọng hát Judy Garland rằng ở phía bên kia cầu vồng, quả thực vẫn còn rất nhiều hy vọng, rất nhiều hạnh phúc đợi chờ. 

=========

Bản đã biên tập trên Zing.

Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa! (2019)

Dù đã bước sang tuổi 34 nhưng cô tiếp viên hàng không Vân (Ngọc Anh) vẫn giữ được dáng vóc mảnh mai như một cô gái mới ở tuổi đôi mươi và nhất là vẻ đẹp mặn mà, hiền dịu thể hiện qua từng cử chỉ, lời nói. Bởi thế mà dù dành phần lớn thời gian để ruổi rong theo những chuyến bay phương xa, và ngay khi ở nhà cũng chỉ thu mình trong căn xép nhỏ cùng lũ mèo hoang, nhưng ở góc phố nghèo chẳng ai không biết tới Vân, trong đó có anh chàng đầu bếp trẻ tuổi Thăng (Lãnh Thanh). Chẳng có gì ngoài tài nghệ nấu nướng học được từ quán sushi, Thăng chỉ còn biết tìm đường tới trái tim của Vân thông qua những món ăn mà anh kì công chuẩn bị. Sơn hào hải vị phương xa có, ẩm thực đậm phương vị vùng quê Việt Nam cũng có, Thăng dần có được một vị trí trong cuộc sống và căn phòng chật chội của cô tiếp viên hàng không cô độc. Nhưng dường như những món ăn mà anh đầu bếp trẻ tuổi hào hoa dâng lên cô gái vốn chỉ quen “ăn hương ăn hoa” vẫn thiếu một cái gì đó để thực sự gắn kết tâm hồn của hai con người đã sẵn sàng trao cho nhau tất cả về mặt thể xác.

Là bộ phim mới nhất của đạo diễn Phan Đăng Di, tác phẩm dài 50 phút Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa! nằm trong chuỗi 8 phim Câu chuyện ẩm thực (Food Lore) được kênh HBO Asia thực hiện để đem tới cho khán giả những góc nhìn mới về những món ăn đặc sắc nhất của châu Á và xoay quanh đó là cảm xúc, mảnh đời của những người dân đến từ tám mảnh đất khác nhau của châu Á. Tuy Câu chuyện ẩm thực có một “tổng đạo diễn” là nhà làm phim nổi tiếng Eric Khoo – người được coi là đã vực dậy cả nền điện ảnh Singapore, nhưng mỗi tập của loạt phim này lại là một góc nhìn, một câu chuyện hoàn toàn riêng biệt với chỉ một điểm chung đó là ẩm thực như một cái tứ để kết nối các nhân vật, để khơi gợi cho khán giả. Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa! là tập thứ hai của Câu chuyện ẩm thực được HBO Asia đem tới công chúng, và quả thực ngay từ những khung hình đầu tiên với bối cảnh giản đơn đậm chất Sài Gòn và tông màu nhẹ nhàng dịu mắt, khán giả đã có thể nhận ra ngay cái chất Phan Đăng Di vốn đã rất quen thuộc với người yêu điện ảnh qua các tác phẩm gây nhiều tiếng vang qua Bi, đừng sợ! (2009) hay Cha và con và… (2015). Với thời lượng không dài và tuyến nhân vật cả chính lẫn phụ chưa tới hai bàn tay, bộ phim với cái tựa rất thơ này có một câu truyện hết sức đơn giản và dễ cảm nhận về tình yêu nồng nhiệt nhưng cũng ẩn chứa những trắc trở không ngờ giữa Thăng và Vân. Dù là một tác phẩm nằm trong chuỗi phim “ẩm thực” và cũng có rất nhiều cảnh quay các món ăn đẹp mắt, nhưng phần lớn thời lượng và những góc quay đẹp nhất của Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa! được Phan Đăng Di dành để khắc hoạ vẻ đẹp một trẻ trung tràn đầy nhựa sống, một đằm thắm mặn mà của hai nhân vật chính của anh, và nhất là giúp khán giả có thể hiểu, có thể cảm được phần nào tình cảm hết sức nhiệt thành mà Vân và Thăng dành cho nhau. Một cô tiếp viên thường xuyên vắng nhà bởi những chuyến bay xa, những căn phòng chật hẹp nơi những chiếc quạt điện phải hoạt động hết công suất để tạm xua đi hơi nóng ngột ngạt, một bầu trời rất cao với rất nhiều tự do nhưng chẳng mấy ai có thể vươn tới – đó là những bối cảnh, những cái tứ mà khán giả thường thấy trong phim của Vương Gia Vệ - đạo diễn bậc thầy của vô vàn những cung bậc khác nhau của tình cảm đôi lứa. Không hiểu là vô tình hay hữu ý mà đó cũng lại là những cái tứ, những bối cảnh mà Phan Đăng Di mang đến cho khán giả trong Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa! – một tác phẩm mượn món ăn để nói về cái cách một cặp đôi như thế, cặp đôi của Vân và Thăng, cố tìm đến với nhau, cố tìm được những nốt thật sự đồng điệu trong tâm hồn hai người. Là một đạo diễn chưa bao giờ ngại ngần sử dụng những cảnh quay “nhạy cảm” – nếu cần thiết để khắc hoạ tình cảm, sự khát khao mà các nhân vật trong phim dành cho nhau, Phan Đăng Di tất nhiên cũng không né tranh những góc quay thân mật như thế trong tác phẩm được làm để chiếu trên màn ảnh nhỏ như Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa!. Dù theo thông tin trên báo chí những ngày vừa qua đã đề cập tới việc HBO Asia đã phải cắt một số cảnh bị coi là “quá nhạy cảm” – một thực tế mà người xem tác phẩm này ở Việt Nam hoàn toàn có thể cảm nhận được bởi những phân đoạn được biên tập tương đối hẫng hụt, nhưng kể cả với những cảnh vẫn còn được giữ lại trong phiên bản cuối cùng đến với công chúng, người xem vẫn có thể cảm nhận được rằng những góc máy mô tả Vân và Thăng môi kề môi, má áp má như vậy là hết sức cần thiết, và hết sức hiệu quả để nêu bật được những khao khát mà cặp đôi này dành cho nhau, đặc biệt là về phía Thăng – một hiệu ứng không dễ gì đạt được đối với một tác phẩm tương đối ngắn như Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa!.

Bên cạnh truyện phim giàu cảm xúc, Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa! còn xứng đáng được ngợi khen vì những góc máy đẹp về những khung cảnh tưởng chừng quá sức bình dị không có gì đặc biệt của mảnh đất Việt qua tài năng của nhà quay phim Phạm Quang Minh, Chỉ dài chưa đầy một tiếng đồng hồ, nhưng tác phẩm mới nhất của đạo diễn Phan Đăng Di vì thế vẫn để lại những ấn tượng nhất định trong lòng khán giả không chỉ qua những cảnh quay về các món ăn ngon, mà còn là những hình ảnh đặc biệt như con thuyền đêm mắc kẹt giữa bãi sông khô cạn. Tương tự như vậy, phần nhạc phim cũng được Phan Đăng Di nâng niu và sử dụng một cách hết sức tinh tế để không cần quá phô trương nhưng vẫn khiến người xem phải lắng nghe, phải ngẫm nghĩ dù chỉ là những câu hát nhẹ thoáng qua bờ môi của Vân từ Người ơi người ở đừng về cho tới Auld Lang Syne. Phần nghe và phần nhìn của Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa! vì thế mà có lẽ là hơi nhỉnh hơn một chút nếu so với diễn xuất của Ngọc Anh và Lãnh Thanh trong vai Vân và Thăng, bởi cả hai đều sở hữu ngoại hình hết sức phù hợp với nhân vật cũng như có được những giờ phút thăng hoa bên nhau trên màn ảnh, nhưng vẫn có cảm giác Ngọc Anh và Lãnh Thanh vẫn còn thiếu chút gì đó để hoàn toàn nhập vai, đặc biệt là với phần thoại và đài từ còn đây đó những phút giây chưa thực sự tự nhiên để khán giả phải thốt lên “diễn mà như không diễn”. Cũng vẫn còn có chút gì đó gượng ép đó là cách Phan Đăng Di sử dụng ẩm thực, sử dụng các món ăn, sử dụng cách các nhân vật nghĩ về các món ăn để khắc hoạ tính cách và thậm chí là số phận của các nhân vật. Trong một bối cảnh khác không phải chuỗi Câu chuyện ẩm thực của Eric Khoo và với thời lượng phim dài hơn, có lẽ Phan Đăng Di sẽ còn có nhiều cơ hội hơn để đem tới cho khán giả những nốt khác trong bản tình ca vui có, buồn cũng rất nhiều giữa Vân và Thăng thay vì một phần kết khá “dị” và ít nhiều hẫng hụt. Và đạo diễn người gốc Nghệ An khi đó có lẽ cũng sẽ không phải đưa quá nhiều cảnh nấu nướng và mô tả các món ăn dù rất ngon nhưng thực ra không để lại quá nhiều ấn tượng, hay kích thích về mặt vị giác cho khán giả vào Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa!. Nhưng dù muốn dù không, người xem, đặc biệt là người xem Việt Nam vẫn nên “cảm ơn” HBO Asia vì đã tạo điều kiện để Phan Đăng Di đem một góc nhìn rất Việt Nam về ẩm thực, một câu truyện rất Việt Nam về tình yêu đôi lứa đến với khán giả trong nước và quốc tế. Chỉ hy vọng rằng những lùm xùm về việc “cắt hay không cắt”, “cảnh nào là cảnh nóng trong phim” sẽ không làm khoả lấp đi giá trị thật sự của Chàng dâng cá, Nàng ăn hoa! – một tác phẩm điện ảnh đẹp về đất nước Việt, món ăn Việt, và tâm hồn Việt.

=====

Bản đã biên tập trên Zing.

Marriage Story (2019)

Charlie Barber (Adam Driver) là một đạo diễn trẻ đang lên của làng kịch New York. Sau nhiều năm lăn lộn trong những sàn diễn nhỏ, Charlie và đoàn kịch của mình cuối cùng cũng đã chen chân được vào sân khấu Broadway – nơi được coi là thánh đường của nghệ thuật sân khấu Bắc Mỹ. Không chỉ vậy, anh còn được lựa chọn để trao giải thưởng MacArthur – giải thưởng vốn chỉ dành cho những người được coi là “thiên tài” trong lĩnh vực của họ với khoản tiền đủ lớn để trang trải cho các khoản nợ nần mà Charlie đã phải bỏ ra để nuôi đoàn kịch kén khách của anh. Nhưng không phải cuộc đời chỉ toàn màu hồng, “thiên tài” Charlie Barber cùng lúc cũng phải đối mặt với một tình thế hết sức nan giải, đó là việc người vợ và cũng là nàng thơ trên sân khấu của anh Nicole (Scarlett Johansson) nhất quyết đòi ly dị và chuyển sang sống ở phía bên kia của nước Mỹ để theo đuổi nghiệp diễn viên truyền hình ở Los Angeles. Xuất thân từ một gia đình có truyền thống diễn xuất ở Los Angeles và từng là một diễn viên đang lên của Hollywood, Nicole đã từ bỏ tất cả sau một lần tới New York và tình cờ gặp Charlie ở sân khấu kịch của anh, để rồi hai người trở thành vợ chồng và có với nhau cậu nhóc dễ thương Henry (Azhy Robertson). Hy sinh, yêu thương là vậy, mà không hiểu vì lý do gì mà Nicole nhất quyết đòi Charlie phải ký vào đơn ly dị, và khi anh chàng đạo diễn tỏ ra chần chừ trong việc giải quyết triệt để việc phân chia quyền nuôi Henry, Nicole đã nhờ luôn tới Nora Fanshaw (Laura Dern) – một nữ luật sư với nhiều mánh khoé trong nghề làm đại diện pháp lý cho mình để “cướp” Henry khỏi vòng tay của Charlie và khỏi cuộc sống dễ chịu ở New York. Bất ngờ bởi sự thay đổi chóng mặt của vợ, nhưng Charlie cũng nhanh chóng nhận ra rằng nếu không hành động, anh sẽ mất tất cả trong cuộc chiến ly hôn nơi pháp đình. Bởi vậy anh đã nhờ đến những tay luật sư cũng lọc lõi không kém là Bert Spitz (Alan Alda) và sau đó là Jay Marotta (Ray Liotta) đại diện cho mình trong cuộc tranh cãi cứ ngày một căng thẳng và không nhân nhượng giữa cặp vợ chồng từng một thời chia ngọt sẻ bùi trong căn hộ nhỏ bé nhưng hạnh phúc ở New York. Nhưng chính nhờ có những cãi vã, những xung đột ấy mà cả Charlie – một người gần như cả đời chỉ biết lo lắng cho vợ con và sâu khấu nhỏ của mình mới dần hiểu ra được tại sao chỉ yêu thương là chưa đủ, tại sao Nicole vẫn muốn rời bỏ anh dù vẫn còn vẹn nguyên sự yêu quý, trân trọng dành cho chồng.

Marriage Story là tác phẩm mới nhất của đạo diễn chuyên trị thể loại tâm lý – hài Noah Baumbach. Sinh ra và lớn lên ở New York, nghệ sĩ điện ảnh vừa bước sang tuổi ngũ thập này gần như dành cả sự nghiệp sáng tạo của mình cho những bộ phim bình dị với kinh phí thấp và bối cảnh đương đại để mô tả cuộc sống và tâm tư của những số phận đã gắn bó một phần lớn cuộc đời của họ với thành phố đông dân và hoa lệ nhất nước Mỹ. Luôn ôm đồm với cả vai trò biên kịch, đạo diễn, và gần đây là nhà sản xuất, Baumbach giữ cho mình được sự độc lập và thống nhất về cách tiếp cận đề tài cũng như lựa chọn nghệ thuật cho việc xây dựng nhân vật và bối cảnh cho các tác phẩm của ông. Bởi vậy mà khi xem phim của Noah Baumbach, người xem có thể vẫn phải căng như dây đàn khi theo dõi diễn biến tâm lý của những nhân vật có tính cách mạnh mẽ - đặc biệt là các nhân vật nữ chính, nhưng cũng lại thường xuyên có được những giây phút cảm thấy thanh thản vì được chứng kiến các nhân vật bộc lộ tấm chân tình cho nhau qua những câu thoại dí dỏm, những cử chỉ bình dị nhưng thấm đầy tình cảm giữa người với người. Marriage Story là một tác phẩm như thế. Câu truyện của cặp vợ chồng trẻ đã quá mệt mỏi với những giấc mơ dang dở, với những bức bối trong cuộc sống, với những trách nhiệm chẳng thể từ bỏ để được sống với chính mình đến mức phải ly dị nhau không còn là đề tài mới. Năm 1979, bộ phim “Kramer vs. Kramer” của Robert Benton đã đưa khán giả đến với cuộc chiến pháp lý và tâm lý của hai vợ chồng Ted và Joanna Kramer để giành lấy cậu con trai yêu quý Billy. Liên tiếp trong hai năm 2008 và 2010, Hollywood cho ra đời hai tuyệt phẩm về câu truyện buồn của những lứa đôi vì tình yêu mà vượt qua mọi khó khăn để tìm đến với nhau, để rồi phải xa rời mãi mãi vì những khác biệt không thể xoá nhoà bởi áp lực cuộc sống, áp lực trách nhiệm của những người-đã-lập-gia-đình. Đó là Revolutionary Road (2008) của đạo diễn người Anh Sam Mendes và Blue Valentine (2010) của Derek Cianfrance. Và tất nhiên không thể không kể tới A Separation – một tác phẩm lấy bối cảnh giáo lý, truyền thống nghiêm cẩn của xã hội Hồi giáo nơi đất nước Iran nhưng vẫn minh hoạ một cách hết sức đặc sắc tâm trạng của những cặp vợ chồng, những đứa con đột nhiên phải rơi vào cảnh gia đình tan nát sau nhiều năm ấm êm dưới cùng một mái nhà. Liệu Marriage Story có bị chìm nghỉm hay trở nên nhạt nhoà khi cố gắng kể cho khán giả một đề tài đã có rất nhiều tác phẩm xuất sắc như vậy? 

Nếu có cảm thấy lo lắng hay hoài nghi như vậy cho Noah Baumbach trước khi xem Marriage Story thì khán giả hoàn toàn có thể yên tâm rằng tác giả của những bộ phim tâm lý – hài xuất sắc như The Squid and the Whale (2005), Greenberg (2010) hay Frances Ha (2012) sẽ không làm họ thất vọng. Bởi cũng như đã từng thành công với The Squid and the Whale – một tác phẩm gần như là tự truyện của chính Baumbach về trải nghiệm thời ấu thơ của ông khi phải đối mặt với cảnh ly thân của cha mẹ, vị đạo diễn người New York đã lựa chọn cho Marriage Story cách kể chuyện nhẹ nhàng, đời thường và chân thành với những câu truyện gần gũi mà gần như bất cứ khán giả nào cũng có thể tìm thấy trong những phân đoạn khác nhau của bộ phim một phần nào đó giống với cảm xúc, giống với trải nghiệm, giống với ký ức của chính họ. Với những khán giả trẻ, có thể họ sẽ ngay lập tức bị thu hút bởi câu truyện tình yêu dù đã có nhiều dấu hiệu đổ vỡ nhưng đã từng có rất nhiều chương đẹp về một cặp đôi yêu thương và hiểu nhau hết mực tới mức sẵn sàng hy sinh nhiều cơ hội quý giá trong đời nghệ sĩ của họ để có thể tìm đến với nhau. Ngược lại, với những khán giả đã lập gia đình, chắc chắn những lý do khiến Charlie và Nicole phải ly dị, phải lôi nhau ra toà để tranh quyền nuôi cậu con trai đáng yêu Henry mới lại là những chi tiết làm họ giật mình, làm họ phải chú ý và tự soi xét lại xem mình liệu có quá vô tâm, quá coi nhẹ sự bền chặt của những mối dây tình cảm trong gia đình mà lơ là đi trách nhiệm phải bồi đắp, phải chia sẻ để những vết nứt đến từ sự khác biệt trong thói quen, trong công việc không biến thành những lỗ hở trống hoác trong mối quan hệ vợ - chồng, cha – con tới mức không thể hàn gắn. Việc chính Noah Baumbach đã có rất nhiều trải nghiệm thực tế với những vụ ly hôn, với những gia đình tan vỡ thông qua bài học của chính bản thân ông sau khi ly dị người vợ tài năng Jennifer Jason Leigh, và qua ký ức Baumbach vẫn lưu giữ sau bao năm về cuộc ly dị của bố mẹ ông đã giúp những câu truyện được kể trong Marriage Story về tâm trạng, cảm xúc của những người sắp phải rời xa đều tạo được cảm giác chân thực, gần gũi, không quá bi thương hay kịch tính hoá như cách Hollywood vẫn thường khắc hoạ những vụ ly hôn trên màn hình lớn.

Là một tác phẩm thuộc dòng tâm lý – hài, Marriage Story còn lôi cuốn khán giả qua những tình huống không biết nên khóc hay nên cười, qua những câu thoại “đẹp như văn xuôi” được các nhân vật dành cho nhau để thể hiện sự quan tâm và tình yêu thương, và nhất là qua những màn tung hứng hết sức ăn ý giữa Scarlett Johansson và Adam Driver trong vai cặp vợ chồng-sắp-ly-dị Nicole và Charlie Barber hay giữa bộ đôi luật sư “ở hai đầu chiến tuyến” Nora Fanshaw và Jay Marotta. Tất cả những cung bậc cảm xúc, những gia vị hài hước có, đau khổ có của cuộc sống gia đình và tình cảnh trớ trêu của hai vợ chồng và cậu nhóc nhà Barber được Baumbach sắp xếp một cách rất nhịp nhàng trong một tác phẩm có cấu trúc rất uyển chuyển với những phân đoạn chậm rãi, tình cảm, sử dụng nhiều cảnh quay độc thoại về ký ức đẹp của một gia đình từng hết mực hạnh phúc bên nhau, và xen kẽ là những trường đoạn có tiết tấu nhanh, cắt cảnh dứt khoát về hiện thực buồn của hai “người cũ” đang phải cố dùng mọi thủ đoạn – thậm chí là dùng chính những câu nói riêng tư khi hai người còn giữ được thâm tình để làm bằng chứng giành lấy cho bằng được quyền chăm sóc và nuôi nấng cậu bé Henry trong môi trường mà mỗi người trong vợ chồng nhà Barber đều khăng khăng là “tốt nhất cho cậu bé”. Chính nhờ lựa chọn biên tập phim như vậy, cùng cách kể chuyện hết sức duyên dáng của Noah Baumbach đã biến Marriage Story dù nói về một đề tài rất nặng nề nhưng vẫn lôi cuốn người xem, vẫn đủ sức nặng cảm xúc để buộc họ phải ngẫm nghĩ nhưng cũng lại không quá bi thương, buồn khổ hay nghiêm túc quá đáng như một số tác phẩm khác cũng nói về đề tài chia tay của những cặp vợ chồng yêu nhau như Blue Valentine. 

Rất quen thuộc về đề tài và phong cách nghệ thuật bởi không chỉ tiếp tục đảm nhiệm cả ba vai trò chính là đạo diễn – biên kịch – nhà sản xuất mà Noah Baumbach còn mời cả bộ đôi nhạc sĩ – nhà quay phim xuất sắc từng hợp tác với ông trong tác phẩm gây tiếng vang The Meyerowitz Stories (2017) là nhạc sĩ Randy Newman và quay phim Robbie Ryan, nhưng Marriage Story lại gây ngạc nhiên với khán giả khi bộ phim lại vắng bóng những gương mặt thường xuyên xuất hiện trong phim của Baumbach, đó là Ben Stiler và Greta Gerwig. Thay vào đó, hai gương mặt hiện đang rất được chú ý của dòng phim siêu anh hùng và loạt phim Chiến tranh giữa các vì sao là “Goá phụ đen” Scarlett Johansson và “Kylo Ren” Adam Driver – những ngôi sao được Baumbach mời thủ diễn hai nhân vật nặng ký nhất của Marriage Story là Nicole và Charlie Barber. Được coi là một trong những ngôi sao nữ đắt giá nhất của Hollywood tại thời điểm hiện tại, nhưng Scarlett Johansson có lẽ vẫn khiến vài người nghi ngờ khi cô nhận vai diễn nặng ký và trung tâm của Marriage Story là cô diễn viên đang phải vật lộn tranh đấu cho cả hạnh phúc cá nhân và tương lai sự nghiệp Nicole Barber bởi trong suốt 13 năm qua kể từ Match Point (2006), Johansson gần như không có được một vai diễn tâm lý nào đáng kể mà chỉ chủ yếu gây dựng danh tiếng qua những bộ phim siêu anh hùng hay phim hành động cần một gương mặt sáng, thu hút khán giả nhưng không thực sự yêu cầu chất lượng diễn xuất quá vượt trội. Ngay cả với hai nhân vật cô thủ vai trong Lost in Translation và Girl with a Pearl Earring – hai vai diễn được coi là để đời của Scarlett Johansson, thì nữ diễn viên 35 tuổi người Mỹ cũng không bị đòi hỏi phải diễn những trường đoạn bùng nổ hay phải liên tục thay đổi về mặt cảm xúc như với vai Nicole Barber. Nhưng với Marriage Story, Johansson đã tái khẳng định được rằng cô không hề là một “bình hoa di động” của Hollywood, bởi với một mái tóc cắt tém, khuôn mặt ít trang điểm, Scarlett Johansson đã lột bỏ hoàn toàn cái mác “siêu anh hùng” để biến thành thành một Nicole Barber hết mực mạnh mẽ để bảo vệ, để giữ lại những gì cô yêu quý như cậu con trai Henry, như tình yêu với nghệ thuật, nhưng cũng lại có nhiều giây phút yếu lòng bởi tình cảm, và cả tình thương sâu đậm dành cho người chồng nghệ sĩ tới mức vô tâm tính Charlie Barber. Trong cuộc chạy đua giành khán giả và bắt kịp những trào lưu mới nhất của văn hoá – xã hội Mỹ, gã khổng lồ của dòng phim siêu anh hùng Marvel đã phải rất đau đầu trong việc phải nhanh chóng đưa ra thị trường một tác phẩm có vai trung tâm là một nữ siêu anh hùng có thể giúp đề cao nữ quyền. Người cuối cùng được chọn chính là Scarlett Johansson và vai diễn Goá phụ đen vốn đã trở nên quen thuộc với khán giả khắp thế giới qua loạt phim Avengers. Thật trớ trêu là không cần đợi tới khi “Black Widow” được công chiếu, ngay tại thời điểm hiện tại Johansson đã có thể khẳng định tuyên ngôn về nữ quyền thông qua vai Nicole Barber – người phụ nữ sẵn sàng xoá đi những gì đã có để làm lại từ đầu với điều kiện được là chính mình, được thực hiện những giấc mơ mình đã phải dẹp sang một bên để hy sinh cho chồng con trong những năm dài đằng đẵng sống giữa một thành phố thân thiện nhưng chẳng phải quê hương. 

Nhưng thậm chí còn xuất sắc hơn Scarlett Johansson đó là Adam Driver – nam diễn viên từng “chuyên trị” vai phụ trong các phim của Noah Baumbach như Frances Ha, While We're Young (2014), và The Meyerowitz Stories nay quay trở lại trong một vai diễn với thời lượng xuất hiện dài hơn nhiều lần – vai anh chàng đạo diễn sâu khấu Charlie Barber trong Marriage Story. Không phụ sự tin tưởng của Baumbach, Adam Driver đã đưa tới khán giả một Charlie Barber với cực kì nhiều màu sắc cảm xúc và lớp lang về tính cách. Lãng mạn, nhẹ nhàng kiểu nghệ sĩ trong những giờ phút bày tỏ tình cảm với người vợ cũ có, dứt khoát, quyết liệt và ngoan cố theo kiểu đạo diễn – người chủ của cả sân khấu khi phải đối diện với những quyết định đòi hỏi có cả sự đồng thuận của hai vợ chồng có, và vụng về, bất lực đến mức tủi thân khi phải đối mặt với thực tế là cậu con trai yêu quý Henry đang ngày càng rời xa khỏi vòng tay mình cũng có. Xuyên suốt Marriage Story, khán giả được chứng kiến rất nhiều những khuôn mặt như thế của Charlie Barber qua sự thể hiện tuyệt vời của Adam Driver. Chỉ cần nhìn vào ánh mắt sâu thẳm của Driver, chỉ cần lắng nghe giọng nói run run của Charlie khi chia sẻ những tâm tư thầm kín với Nicole, với con trai, chỉ cần chứng kiến cách Charlie lúng túng thể hiện tình yêu thương hết mực cho con trai Henry, người xem cũng có thể cảm nhận được phần nào những biến động về tâm lý, tình cảm đang trào dâng trong đầu của anh chàng đạo diễn “thiên tài” Charlie Barber khi phải đối mặt với tình cảnh khó khăn không thể lường tới với người vợ từng bao năm má ấp tay kề. Và cũng chỉ cần thưởng thức bài hát da diết Being Alive – Sống thực sự do chính Adam Driver thể hiện bằng chất giọng trầm ấm, khán giả cũng có thể nhận ra rằng không chỉ Nicole, mà chính bản thân Charlie cũng đang day dứt với câu hỏi thế nào là sống thực sự giữa muôn chùng bủa vây của trách nhiệm với gia đình, trách nhiệm với công việc, trách nhiệm với những người mình yêu thương. Diễn xuất ăn ý, nhập vai, và rất có chiều sâu của Adam Driver và Scarlett Johansson, cùng cách diễn tự nhiên của cậu nhóc Azhy Robertson trong vai “cục cưng” Henry của Nicole và Charlie, và sự xuất hiện tuy ngắn ngủi nhưng vẫn gây ấn tượng cho người xem của của bộ ba diễn viên gạo cội Laura Dern, Alan Alda, và Ray Liotta trong vai ba vị luật sư chuyên nghề giúp các cặp đôi ly hôn “giải quyết ổn thoả” đã giúp Marriage Story trở thành một tác phẩm thành công cả về nội dung và diễn xuất. 

Nicole và Charlie, ai là người đúng, ai là người sai trong việc gia đình nhà Barber phải mỗi người mỗi ngả, trong việc cậu bé Henry dù rất vui với cuộc sống đầy nắng gió trong thành phố rộng lớn của những chiếc xe hơi ở Bờ Tây nước Mỹ Los Angeles vẫn phải mong ngóng những đợt “thăm nuôi” của người cha vẫn cố giữ lại mái ấm nhỏ của gia đình giữa thành phố New York lạnh lẽo, chật chội tới mức chỉ cần “đi bộ là đến”? Nhiều khả năng sau khi xem xong Marriage Story, mỗi khán giả sẽ có một câu trả lời cho riêng mình về “thủ phạm” đã gây ra cái kết cho mối tình đẹp ấy của vợ chồng nhà Barber. Nhưng có lẽ tất cả sẽ cùng đồng ý rằng Marriage Story – câu truyện về một đám cưới thực ra lại chính là câu truyện về những người nghệ sĩ nhiều khi đã quá yêu nhau, đã quá yêu công việc tới mức quên đi rằng họ chỉ có thể duy trì được sự quan tâm, sự hy sinh dành cho nhau như thế nếu họ “sống thực sự” – thực sự để tâm tới chính những mong muốn, suy nghĩ để bản thân họ được being alive, được là chính mình. Rất nhiều cảm xúc, rất nhiều tâm trạng, nhưng đọng lại cuối cùng vẫn là rất nhiều tinh thần lạc quan, rất nhiều suy nghĩ tích cực về cái cách những người sắp, đang hoặc đã từng lập gia đình muốn “sống thực sự” và nên “sống thực sự”, Marriage Story của Noah Baumbach quả thực là một tác phẩm đáng xem đối với công chúng nói chung, và đặc biệt là với những người trẻ muốn tránh khỏi những trải nghiệm buồn về một gia đình tan vỡ mà Nicole, Charlie, và Henry đã phải trải qua chỉ vì lỡ không quan tâm tới nhau, không quan tâm tới chính bản thân mình.  

=====

Bản đã biên tập trên Zing.

Once Upon a Time In Hollywood (2019)

Thập niên 1950 và đầu những năm 1960, điện ảnh và truyền hình Mỹ vẫn là thế giới của những ngôi sao Hollywood “kiểu cũ” – những diễn viên có vẻ đẹp cổ điển rất sáng màn hình, rất phù hợp với những vai diễn người hùng màn bạc, nhưng thường có khả năng diễn xuất hạn hẹp và luôn xuất hiện “trăm vai như một” từ tác phẩm này qua tác phẩm khác. Một trong những ngôi sao tiêu biểu như thế của Hollywood là Rick Dalton (Leonardo DiCaprio). Dù trùng họ với một đảng cướp khét tiếng đầu thế kỷ 20 ở Hoa Kỳ, nhưng Rick khiến người xem từ trẻ đến già phải mê đắm với hình ảnh tay súng chuyên săn tội phạm bị truy nã để lĩnh thưởng trong loạt phim truyền hình Bounty Law. Những năm tháng danh vọng ấy không chỉ giúp Rick có đủ tiền sở hữu một dinh thự rộng lớn trên những ngọn đồi nhà giàu nhìn xuống Los Angeles, mà còn giúp anh tìm được người bạn, người cộng sự thân thiết Cliff Booth (Brad Pitt) – anh chàng cựu binh với quá khứ bí hiểm luôn sẵn sàng “hứng đạn” cho Rick trên phim trường trong vai trò diễn viên đóng thế các cảnh mạo hiểm (nói theo Cliff là carry the load cho Rick), và cả ngoài đời thường trong vai trò tài xế-kiêm bạn tâm giao-kiêm vệ sĩ.

Chìm ngập trong khói thuốc lá và ánh hào quang tưởng chừng không bao giờ tắt, có lẽ Rick không nhận ra rằng xã hội vẫn ngày một đổi thay, và Hollywood cũng không nằm ngoài vòng quay đó. Thay thế cho những ngôi sao chỉ biết diễn cương, chỉ biết áp đặt hình ảnh rất riêng của họ lên màn ảnh như Rick là một thế hệ diễn viên lao động hết sức mình để nhập vai (method acting), để biến mất trong vai diễn như cô bé Trudi Fraser (Julia Butters) – bạn diễn nhỏ tuổi của Rick trong loạt phim cao bồi kiểu mới Lancer. Những diễn viên nhập vai một cách xuất sắc, cùng các đạo diễn mới nổi với các đề tài mang đậm tính xã hội như Roman Polanski (Rafał Zawierucha) – hàng xóm của Rick trong một dinh thự còn lộng lẫy nguy nga hơn nhiều lần chính là làn sóng mới đã thổi hơi thở hiện đại, trẻ trung vào Hollywood, biến Hollywood kinh điển mà Rick hết mực yêu quý trở thành một Hollywood khác – Hollywood Mới (New Hollywood). Hollywood Mới không có chỗ cho những diễn viên một màu, bởi thế người hùng màn bạc Rick dần phải làm quen với những vai diễn phản diện “làm nền” cho các ngôi sao mới trẻ trung hơn, biết diễn xuất hơn như James Stacy (Timothy Olyphant) – người hùng trung tâm của Lancer. Và tất nhiên cùng với đó Cliff cũng không còn nhiều cơ hội trong các vai diễn đóng thế, nhất là khi anh có một quá khứ khiến nhiều người phải e ngại và từng gây rắc rối trên phim trường khi “cả gan” chê bai và gây sự với ngôi sao võ thuật được công chúng yêu thích bậc nhất khi đó là Lý Tiểu Long (Mike Moh). Mất đi vinh quang và những vai diễn, niềm hy vọng duy nhất còn lại của Rick là sự ủng hộ từ những người yêu phim cũ như nhà sản xuất Marvin Schwarz (Al Pacino) – người luôn động viên Rick hãy sang Roma để thử sức với dòng phim cao bồi “kiểu Ý” (Spaghetti Western), còn với Cliff, là chú chó pit bull Brandy và những tác phẩm điện ảnh, truyền hình cũ kĩ nhưng đủ để anh xem qua ngày đoạn tháng.

Chưa từng mơ tới ngày sự nghiệp và cuộc sống lụi tàn dần theo sự đổi thay của xã hội và của Hollywood, tất nhiên Rick và Cliff cũng không thể ngờ được rằng cuộc sống của cả hai sẽ lại bị đảo lộn một lần nữa bởi sự xuất hiện của gia đình người hàng xóm mới Roman Polanski và Sharon Tate (Margot Robbie). Polanski và Tate khiến khu phố yên tĩnh nơi Rick trú ngụ bao năm trở nên náo nhiệt nhờ sự nổi tiếng của chính cặp vợ chồng – một là đạo diễn đang lên với tác phẩm kinh dị gây tiếng vang Rosemary’s Baby, còn một là gương mặt trẻ đẹp của những bộ phim gây xôn xao dư luận như Valley of the Dolls và The Wrecking Crew, và nhờ vào những vị khách nổi tiếng không kém mà cặp đôi này mời tới dinh thự của họ như Jay Sebring (Emile Hirsch) – bạn trai cũ của Tate. Danh tiếng đôi khi cũng kéo theo rắc rối, khi căn hộ của Polanski và Tate cũng lại lọt vào tầm ngắm của nhóm dị giáo do Charles Manson (Damon Herriman) cầm đầu. Những tín đồ của Manson như “Squeaky” Fromme (Dakota Fanning), như “Tex” Watson (Austin Butler), như “Pussycat” (Margaret Qualley) tôn thờ lối sống từ bỏ vật chất tới mức sẵn sàng lục rác để kiếm ăn qua ngày hay sống chung trong những căn hộ chật chội, bẩn thỉu trong trang trại kiêm phim trường bỏ hoang của ông lão mù George Spahn (Bruce Dern). Với lối sống đó, tất nhiên “Gia đình Manson” thù ghét những người giàu có, thành công như vợ chồng Polanski-Tate. Liệu Rick và Cliff có bị “vạ lây” vì lý tưởng quái đản của “Gia đình Manson”, hay không cần tới sự xuất hiện của những Pussycat, những Squeaky thì cuộc sống của Rick, của Cliff cũng sẽ mờ dần trong bóng tối của một Hollywood cũ đã đi vào dĩ vãng?

Nếu chỉ dựa trên những cái tên nhân vật của Once Upon a Time in Hollywood (Ngày xưa ở Hollywood), chắc hẳn nhiều khán giả cũng đã đoán ra rằng với tác phẩm mới nhất này của mình, đạo diễn Quentin Tarantino đã quay trở lại với đề tài “viết lại lịch sử” sau Inglourious Basterds (2009) – bộ phim giả tưởng về vụ ám sát thành công Hitler, và Django Unchained (2012) – tác phẩm đưa người da đen từ vị thế bị áp bức trong xã hội vẫn còn tệ nô lệ ở miền Nam nước Mỹ trở thành anh hùng mã thượng kiểu cao bồi miền Tây – vai trò trước giờ Hollywood mới chỉ dành cho các diễn viên da trắng. Với Ngày xưa ở Hollywood, câu truyện Quentin muốn viết lại gần hơn với hiện tại – đó là vụ thảm sát Sharon Tate và những người bạn tại ngôi biệt thự số 10050 đường Cielo do những tín đồ của Charles Manson gây ra tháng 8 năm 1969. Nhưng cũng như Inglourious Basterds và Django Unchained, Ngày xưa ở Hollywood không chỉ là một “sự kiện lịch sử viết lại”, mà còn là một lát cắt về quá khứ được nhìn qua lăng kính của một nghệ sĩ hết mực yêu điện ảnh. Trung thành với phong cách “thập cẩm” kể từ những tác phẩm thời kỳ đầu như Pulp Fiction (1994) hay Kill Bill (2003-2004), Quentin Tarantino lồng vào Ngày xưa ở Hollywood rất nhiều cách thể hiện, rất nhiều chi tiết gợi nhớ đến những dòng phim mà một thời chính Tarantino, cùng rất nhiều khán giả của ông vẫn hằng yêu quý. Đó là hình ảnh những chàng cao bồi “kiểu cũ” trong các bộ phim của John Ford, đó là những câu thoại và bộ phim “giả tưởng” nhắc nhớ đến bộ ba phim cao bồi kiểu Ý Dollar Trilogy của Sergio Leone, đó là những thước phim và thậm chí là bóng dáng của những ngôi sao tóc ngắn “kiểu Kim Novak” làm khán giả nghĩ ngay đến dòng phim kinh dị - giật gân của Alfred Hitchcock và Roman Polanski, và tất nhiên không thể kể tới hình ảnh đã đi vào huyền thoại của Lý Tiểu Long và các tác phẩm võ thuật đã làm cả Hollywood mê đắm của ông.

Có lẽ sẽ phải mất tới vài trang giấy chỉ để liệt kê những chi tiết liên quan đến lịch sử điện ảnh trong Ngày xưa ở Hollywood, bởi tác phẩm mới nhất này của Quentin Tarantino dường như được ông làm chủ yếu để chia sẻ với khán giả của mình tình yêu vô hạn với điện ảnh, với lịch sử điện ảnh, với lịch sử Hollywood – những thứ đã tạo nên thương hiệu, tạo nên danh tiếng, tạo nên phong cách riêng của Tarantino trong suốt ba thập niên qua. Bởi vậy mà với những tín đồ của điện ảnh, chắc chắn Ngày xưa ở Hollywood sẽ là một kho báu để họ có thể khám phá từng khung hình, từng câu thoại để tìm lại những dấu ấn của điện ảnh Hollywood trong quá khứ, để thấy được Hollywood và xã hội nước Mỹ trong buổi giao thời những cuối thập niên 1960, đầu thập niên 1970 đã được phản chiếu lên phim ảnh thời kì này như thế nào. Vô số chi tiết ẩn dụ nhắc nhớ điểm xuyết từ đầu đến cuối phim có thể là điểm cộng với các “con mọt” điện ảnh, nhưng với công chúng muốn tìm những giờ phút thư giãn, hẳn không phải ai cũng có thể tận hưởng nửa đầu của Ngày xưa ở Hollywood bởi phim có nhịp độ khá chậm, không có quá nhiều sự kiện nổi bật hay các trường đoạn hành động, đối thoại ngẫu hứng vốn thường được Quentin Tarantino rải đều như trong Inglourious Basterds, Django Unchained, hay gần đây nhất là The Hateful Eight (2015). Đặc biệt với những khán giả bên ngoài nước Mỹ, không thực sự quan tâm tới lịch sử Hoa Kỳ trong giai đoạn rất nhiều biến chuyển những năm 1960, 1970, thì nửa đầu Ngày xưa ở Hollywood thậm chí có thể coi là một tác phẩm nhàm chán với quá nhiều góc máy đặc tả “kiểu Tarantino” – đặc biệt là các cảnh quay lấy tâm điểm là … bàn chân nhân vật, trừ phi họ thực sự chờ đón câu truyện được Quentin Tarantino viết lại cho vụ ác man rợ của “Gia đình Manson” tháng 8 năm 1969.

Một trong những điểm tạo nên sự khác biệt cho phong cách Tarantino đó là việc các bộ phim của ông có phần thoại cực kì xuất sắc, với những câu thoại dí dỏm, lý thú nếu đặt trong bối cảnh riêng của đoạn đối thoại, và lại mang tính dẫn dắt, ẩn dụ, kết nối các phân đoạn, các nhân vật tưởng chừng chẳng có gì liên quan tới nhau. Trong Ngày xưa ở Hollywood, người xem sẽ bắt gặp rất nhiều những câu thoại như vậy để rồi đi từ việc gật đầu tán thưởng với những câu thoại nhắc nhớ đến các bộ phim nổi tiếng như Rosemary’s Baby tới chỗ phải “ngã ngửa” vì ngạc nhiên khi thấy Quentin Tarantino kết nối những câu nói tưởng chừng bâng qươ đó với những trường đoạn quan trọng trong phim. Cũng chính qua những câu thoại “vô thưởng vô phạt” nhưng thực ra hết sức ý nhị đó, Quentin Tarantino cũng đã minh hoạ được một Hollywood nói riêng và xã hội nước Mỹ nói chung trong những năm có rất nhiều mâu thuẫn, rất nhiều xung đột tiềm ẩn, nơi các diễn viên da trắng vẫn còn phân biệt chủng tộc một cách thậm tệ với những người da màu, người Mexico, nơi trẻ con lớn lên cùng những bộ phim đầy ắp các cảnh quay bạo lực hay khói thuốc lá. Đặc biệt nhất là việc tuy là lá thư ngỏ lời yêu quý đến Hollywood của quá khứ, nhưng qua những câu thoại do chính tay ông viết nên, Quentin Tarantino cũng lại ngầm chỉ trích, châm biếm những mặt trái của Hollywood như vết nhơ lạm dụng tình dục trẻ em của chính Roman Polanski, sự gian dối của những ngôi sao sẵn sàng quảng cáo thuốc lá dù biết thứ sản phẩm độc hại này đang huỷ hoại sức khoẻ của chính họ, và thậm chí là hành xử có phần hợm hĩnh trên phim trường của các tên tuổi lớn. Từ những phút đầu tiên cho tới tận những khung hình cuối cùng, Quentin Tarantino động tới đủ mọi khía cạnh của Hollywood qua cách nhìn, quan điểm của ông mà chẳng ngoại trừ bất cứ ai, bất cứ chủ đề nào dù cho đó là những huyền thoại được nhiều người trân trọng như Lý Tiểu Long. Chính phân đoạn mô tả Lý Tiểu Long trên phim trường lại gây nên tranh cãi lớn nhất trong một tác phẩm đề cập tới một trong những tội ác gây chấn động nhất ở Hollywood – vụ giết hại Sharon Tate của các tín đồ “Gia đình Manson”. Với những người tôn thờ ngôi sao võ thuật họ Lý hay người thân của ông như con gái Lý Hương Lan thì Quentin Tarantino đã cố tình xúc phạm, hiểu sai hình ảnh của nam diễn viên quá cố. Về phần mình, Tarantino lại cho rằng ông chỉ mô tả đúng những gì đã được đọc, được nghe về Lý Tiểu Long để làm bức tranh về một Hollywood-của-quá-khứ của ông được đầy đủ, đa sắc hơn. Bên nào cũng có lý của họ, nhưng với người yêu điện ảnh, những tranh cãi đó chỉ càng nói nên một điều rằng Ngày xưa ở Hollywood đã thực sự chạm tới những gì được coi là mang tính đại diện về một thời dĩ vãng của Hollywood. Ở thời buổi phim “tiền truyện-hậu truyện”, thời buổi phim siêu anh hùng, thời buổi “phim làm lại”, có mấy ai dám bỏ trí tuệ, công sức, và thời gian để tạo nên một tác phẩm chỉn chu – dù cho có nhiều tranh cãi, mới mẻ - dù “học” rất nhiều từ những nghệ sĩ, bộ phim đi trước, để dành riêng cho những người yêu điện ảnh như Quentin Tarantino với Ngày xưa ở Hollywood?

Một điểm sáng không thể không nhắc tới khác của Ngày xưa ở Hollywood đó là diễn xuất xuất sắc của Leonardo DiCaprio. Hoàn toàn khác với sự nham hiểm của tay chủ nô miền Nam Calvin J. Candie trong Django Unchained, Rick Dalton của DiCaprio trong Ngày xưa ở Hollywood là hình ảnh của một ngôi sao điện ảnh sắp hết thời với cách nhìn đời đầy bi quan sau những trải nghiệm về những góc sáng và tối của Hollywood, vừa tuyệt đối thờ ơ với những biến đổi thực sự của xã hội và của chính Hollywood đang diễn ra bên ngoài những phim trường, bên ngoài những trang kịch bản vốn là cuộc sống bao nhiêu năm của người hùng điện ảnh với cái họ tướng cướp. Với tài năng của mình, DiCaprio đã đem tới cho khán giả một Rick Dalton với rất nhiều cung bậc cảm xúc, với cách phản ứng hết sức khác nhau với thực tại khắc nghiệt của một ngôi sao hết thời. Số phận của Rick Dalton trong Ngày xưa ở Hollywood vừa là bi kịch của một nhân tố chậm thay đổi khi làn sóng của một Hollywood Mới vị-nhân-sinh đột ngột ập tới, vừa là câu truyện lãng mạn pha chút hài hước của một tâm hồn luôn yêu điện ảnh, luôn hết mình vì điện ảnh, luôn muốn sống mãi trong không khí của một Hollywood-vị-nghệ-thuật. Khi so sánh với DiCaprio, các ngôi sao khác như Brad Pitt trong vai Cliff Booth, Margot Robbie trong vai Sharon Tate, hay ngôi sao gạo cội Al Pacino trong vai diễn nhỏ Marvin Schwarz có phần bị lép vế tuy rằng cách xây dựng nhân vật dày dặn, chu đáo của Quentin Tarantino cùng tài năng của những cái tên lớn này vẫn giúp Cliff, giúp Tate, giúp Schwarz trở thành những phần không thể tách rời để tạo nên một Hollywood rất riêng, một Hollywood-của-ngày-xưa.

Không phải là một tác phẩm hoàn hảo, nhưng không ai có thể phủ nhận được rằng Ngày xưa ở Hollywood là một lá thư chân thành và đặc sắc của Quentin Tarantino gửi tới khán giả để chia sẻ tình yêu của ông với điện ảnh nói chung và với Hollywood ở buổi giao thời giữa làn sóng cũ và làn sóng mới. Quentin Tarantino đã nhiều lần khẳng định rằng mình sẽ chỉ làm 10 phim trước khi “rửa tay gác kiếm”, có lẽ vì vậy mà ở bộ phim áp chót này, Tarantino thực sự muốn dựng nên một tác phẩm riêng cho bản thân mình, bất chấp việc tác phẩm đó có chứa đựng quá nhiều chi tiết ẩn dụ và có nhịp phim tương đối chậm không hẳn đã hấp dẫn với người xem phim đại chúng. Nhưng với rất nhiều những khán giả khác đã chia sẻ tình yêu điện ảnh với Quentin Tarantino trong suốt mấy thập niên vừa qua, chắc chắn họ sẽ cảm và thấm được câu truyện cổ tích-mà-không phải là cổ tích trong Ngày xưa ở Hollywood.

======

Bản đã biên tập trên Zing.